{"id":14797,"date":"2019-11-08T11:20:41","date_gmt":"2019-11-08T10:20:41","guid":{"rendered":"http:\/\/trans-history.centropa.org\/?post_type=interviews&#038;p=14797"},"modified":"2020-05-28T16:49:20","modified_gmt":"2020-05-28T15:49:20","slug":"julian-gringras","status":"publish","type":"interviews","link":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/","title":{"rendered":"Julian Gringras"},"content":{"rendered":"<div id='gallery-1' class='gallery galleryid-14797 gallery-columns-6 gallery-size-thumbnail'><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/artur-gringrans-uzb\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Artur-gringrans-uzb-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17562\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Artur-gringrans-uzb-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Artur-gringrans-uzb-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17562'>\n\t\t\t\t To jest m\u00f3j brat Artur Gringras. My\u015bl\u0119, \u017ce to zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione podczas wojny w Ferganie w Uzbekistanie.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/artur-gringras\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Artur-Gringras-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17568\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Artur-Gringras-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Artur-Gringras-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17568'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojego brata Artura. Mia\u0142 wtedy mo\u017ce 70 lat. Nie wiem, gdzie zosta\u0142o zrobione to zdj\u0119cie.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/fela-baum-pool\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum-pool-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17586\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum-pool-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum-pool-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17586'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej \u017cony Feli Baum. Zaj\u0119\u0142o to kilka lat przed wojn\u0105. Byli\u015bmy na wycieczce pod Kielcami.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/fela-baum\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17592\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17592'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej \u017cony Feli Baum. Zaj\u0119\u0142o to kilka lat przed wojn\u0105. Byli\u015bmy na wycieczce pod Kielcami.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/fela-baum2\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum2-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17598\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum2-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fela-Baum2-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17598'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej \u017cony Feli Baum. Zaj\u0119\u0142o to kilka lat przed wojn\u0105. Byli\u015bmy na wycieczce pod Kielcami.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/fella-baum-family\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fella-Baum-family-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17610\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fella-Baum-family-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Fella-Baum-family-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17610'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w domu mojej \u017cony. W centrum znajduje si\u0119 ojciec Feli, Szymon Baum, po lewej Fela, a po prawej siostra Feli Renia.  Jej brat Artek i siostra Andzia stoj\u0105 za ojcem. Zosta\u0142o zrobione w ich mieszkaniu przy ulicy Czystej w Kielcach w latach 30. XX wieku.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-brothers\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-brothers-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17616\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-brothers-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-brothers-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17616'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie mojej matki z czterema z jej pi\u0119ciu syn\u00f3w. Simon, najstarszy, by\u0142 ju\u017c w Palestynie.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-family-studio\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-family-studio-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17622\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-family-studio-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-family-studio-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17622'>\n\t\t\t\tTo zdj\u0119cie naszej rodziny, zrobione w studio mojego ojca \u201eModerne\u201d. Musia\u0142o to by\u0107 przed 1922 rokiem, poniewa\u017c m\u00f3j najstarszy brat Simon, kt\u00f3ry jest na zdj\u0119ciu, wyemigrowa\u0142 w 1922 roku.  Moi rodzice siedz\u0105 po\u015brodku, a moi bracia stoj\u0105 za nimi: najpierw po lewej Leopold, potem Simon, Maurycy i Artur. Siedz\u0119 obok mojej matki.  Dziewczynka z bia\u0142\u0105 kokard\u0105 we w\u0142osach to moja siostra Bala, a ta, kt\u00f3ra siedzi na kolanach mojego ojca, to Mania.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-rubinsztajn\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-Rubinsztajn-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17628\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-Rubinsztajn-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-Rubinsztajn-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17628'>\n\t\t\t\t To jest moje zdj\u0119cie i mojego kolegi, Rubinsztajna.  Zosta\u0142o zrobione w latach 50., mo\u017ce w 1960 r. Mog\u0142o to by\u0107 po paradzie z 1 maja. Nie wiem gdzie byli\u015bmy.  Rubinsztajn by\u0142 wiceministrem przemys\u0142u. By\u0142 odpowiedzialny za elektronik\u0119.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringrashund\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrashund-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17634\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrashund-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrashund-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17634'>\n\t\t\t\tJa jako dwuletnie dziecko z naszym psem Milk\u0105,  Zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w studio fotograficznym mojego ojca \u201eModerne\u201d.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/kopel-gringras\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Kopel-Gringras-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17640\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Kopel-Gringras-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Kopel-Gringras-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17640'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie mojego ojca i si\u00f3str. Zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w studio fotograficznym mojego ojca \u201eModerne\u201d.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/simon-gringras\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Simon-Gringras-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17646\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Simon-Gringras-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Simon-Gringras-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17646'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie mojego najstarszego brata, zrobione w kibucu w Palestynie mi\u0119dzy 1922 a 1925 rokiem.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/mania-gringras\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Mania-Gringras-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17652\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Mania-Gringras-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Mania-Gringras-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17652'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie mojej najm\u0142odszej siostry Manii. To by\u0142o zrobione kilka lat przed wojn\u0105 w studiu fotograficznym mojego brata Artura \u201eSztuka\u201d w Cz\u0119stochowie.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/koppelgrin-chess\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Koppelgrin-chess-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17787\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Koppelgrin-chess-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Koppelgrin-chess-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17787'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie mojego ojca, mojego dziadka i brata ojca Morica graj\u0105cego w szachy. Zosta\u0142o zrobione w 1936 roku w naszym mieszkaniu przy ulicy Czystej w Kielcach.  Ojciec lubi\u0142 szachy. Moric lubi\u0142 szachy, a dziadek lubi\u0142 szachy. Chocia\u017c w pewnym momencie szachy sta\u0142y si\u0119 uzale\u017cnieniem dla ojca.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-music\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-music-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17658\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-music-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-music-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17658'>\n\t\t\t\tTo zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w naszym mieszkaniu przy ulicy Kolejowej w Kielcach. Pokazuje mnie i moich braci:  Artur gra na wiolonczeli, ja i Leopold na skrzypcach, Maurycy gra na pianinie.i Leopold na skrzypce. To by\u0142 1920 rok.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-school\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-school-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17670\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-school-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-school-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17670'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej klasy w gimnazjum w Kielcach.  To by\u0142 nasz pierwszy rok w tej szkole, kiedy zrobiono to zdj\u0119cie.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-frieds\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-frieds-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17676\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-frieds-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-frieds-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17676'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie moich przyjaci\u00f3\u0142 z gimnazjum. Jeste\u015bmy na wycieczce w D\u0105br\u00f3wce pod Kielcami.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringras-trip\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-trip-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17682\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-trip-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringras-trip-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17682'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie moich przyjaci\u00f3\u0142 z gimnazjum. Jeste\u015bmy na wycieczce w D\u0105br\u00f3wce pod Kielcami.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringrasgym\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrasgym-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17688\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrasgym-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrasgym-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17688'>\n\t\t\t\tTo jest zdj\u0119cie mojej klasy w gimnazjum w Kielcach. To m\u00f3g\u0142 by\u0107 oko\u0142o 1928 roku.  Siedz\u0119 pierwszy po prawej w drugim rz\u0119dzie, a pierwszy po prawej w pierwszym rz\u0119dzie to m\u00f3j najlepszy przyjaciel i przysz\u0142y szwagier, Mosze Baum.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringrasschool\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrasschool-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17694\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrasschool-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Gringrasschool-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17694'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej klasy w gimnazjum w Kielcach. Zrobi\u0142em to zdj\u0119cie w 1930 roku.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/maniabalaziuka\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Maniabalaziuka-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17700\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Maniabalaziuka-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Maniabalaziuka-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17700'>\n\t\t\t\tTo zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w studio fotograficznym mojego ojca \u201eModerne\u201d w 1930 roku. To s\u0105 moje m\u0142odsze siostry, od lewej: Mania, Bala i Ziuka.  Ziuka by\u0142a w\u0142a\u015bciwie Edzia, w jidysz Estera, by\u0142a moj\u0105 m\u0142odsz\u0105 siostr\u0105. Podczas wojny przebywa\u0142a w Ferganie w Zwi\u0105zku Radzieckim.  Po wojnie mieszka\u0142a w Izraelu.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/aniaroman\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/aniaroman-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17709\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/aniaroman-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/aniaroman-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17709'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie mnie i moich dzieci, Ani i Romka. Ania siedzi na osio\u0142ku. To zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w Warszawie w 1955 roku.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/artekfela\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/artekfela-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17715\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/artekfela-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/artekfela-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17715'>\n\t\t\t\t To ja i moja \u017cona Fela. Wychodzimy na obrze\u017cach Kielc, w pobli\u017cu klasztoru w Karcz\u00f3wce. To m\u00f3g\u0142 by\u0107 rok 1937 lub 1938.  W tym czasie studiowa\u0142em w Warszawie, ale czasami wraca\u0142em do domu. Nie pami\u0119tam, dlaczego by\u0142em wtedy w domu.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/family\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/family-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17721\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/family-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/family-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17721'>\n\t\t\t\t To moja rodzina: m\u00f3j wnuk Janek, jego \u017cona Monika, ich syn Antos, m\u0105\u017c mojej c\u00f3rki Jurek Duszy\u0144ski, moja c\u00f3rka Ania Duszy\u0144ska, c\u00f3rka mojego syna Romana Ania z synem Aleksandrem, druga c\u00f3rka Romana Alicja, a za ni\u0105 Roman.  S\u0105 w domu Ani w Podkowie Le\u015bnej pod Warszaw\u0105. Zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w 2002 roku.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/felaandzia\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felaandzia-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17727\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felaandzia-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felaandzia-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17727'>\n\t\t\t\t To moja \u017cona Fela Baum, jej siostra Andzia i nasi przyjaciele w podr\u00f3\u017cy na obrze\u017cach Kielc, w pobli\u017cu klasztoru w Karcz\u00f3wce. To m\u00f3g\u0142 by\u0107 rok 1937 lub 1938.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/felaartek\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felaartek-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17733\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felaartek-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felaartek-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17733'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mnie i mojej \u017cony Feli Baum. Zosta\u0142o zrobione we Lwowie w 1940 r.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/felabaum\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Felabaum-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17739\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Felabaum-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Felabaum-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17739'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej \u017cony Feli. My\u015bl\u0119, \u017ce mia\u0142a 20 lat. To m\u00f3g\u0142 by\u0107 1937 rok.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/felandfriends\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Felandfriends-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17745\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Felandfriends-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Felandfriends-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17745'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie naszych przyjaci\u00f3\u0142 na piaszczystym brzegu rzeki Biebrzy w S\u0142owiku, niedaleko Kielc. Na drugim miejscu z lewej jest Mosze Baum, m\u00f3j najlepszy przyjaciel i szwagier.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/felavenice\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felavenice-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17751\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felavenice-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/felavenice-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17751'>\n\t\t\t\t To jest zdj\u0119cie mojej \u017cony Feli Baum wykonane w Wenecji. Fela by\u0142a tam na wycieczce z nasz\u0105 c\u00f3rk\u0105 Ani\u0105. To by\u0142o pod koniec lat siedemdziesi\u0105tych.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/julianmld\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Julianmld-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17757\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Julianmld-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/Julianmld-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17757'>\n\t\t\t\tTo moje zdj\u0119cie z oko\u0142o 1936 r., Prawdopodobnie wykonane w Kielcach. By\u0142em w\u00f3wczas studentem Politechniki Warszawskiej.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/gringrasold\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/gringrasold-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17763\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/gringrasold-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/gringrasold-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17763'>\n\t\t\t\t To ja i m\u00f3j syn Romek Gren i jego wnuk Aleksander. To zdj\u0119cie zosta\u0142o zrobione w moim mieszkaniu przy ulicy Bacha w Warszawie.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/sisters\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sisters-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17769\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sisters-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/sisters-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17769'>\n\t\t\t\t To zdj\u0119cie moich najm\u0142odszych si\u00f3str Bali i Manii. Zosta\u0142o zrobione w Kielcach w 1938 lub 1939 r.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon portrait'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/swimming-pool\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/swimming-pool-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" aria-describedby=\"gallery-1-17775\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/swimming-pool-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/swimming-pool-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<figcaption class='wp-caption-text gallery-caption' id='gallery-1-17775'>\n\t\t\t\t To jest moje zdj\u0119cie na warszawskim basenie. Zosta\u0142o zrobione w 1964 roku.  Kiedy\u015b lubi\u0142em p\u0142ywa\u0107.\n\t\t\t\t<\/figcaption><\/figure><figure class='gallery-item'>\n\t\t\t<div class='gallery-icon landscape'>\n\t\t\t\t<a href='https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/tripwfriends\/#main'><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"150\" height=\"150\" src=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/tripwfriends-150x150.jpg\" class=\"attachment-thumbnail size-thumbnail\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/tripwfriends-150x150.jpg 150w, https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/tripwfriends-45x45.jpg 45w\" sizes=\"auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px\" \/><\/a>\n\t\t\t<\/div><\/figure>\n\t\t<\/div>\n\n<p>Julian Gringras<\/p>\n<p>Warsaw<\/p>\n<p>Poland<\/p>\n<p>Interviewer: Anka Grupi\u0144ska<\/p>\n<p>Date of interview: June \u2013 July 2005<\/p>\n<p>Editing: Anka Grupi\u0144ska, October 2012<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>Pan Julian Gringras mieszka w warszawskim blokowisku. Mi\u0119dzy tysi\u0105cami ludzi, w ma\u0142ym mieszkanku, sam. Ma 94 lata. Od kilku lat nie widzi. Nie mo\u017ce ju\u017c czyta\u0107 ksi\u0105\u017cek, patrze\u0107 na obrazy. S\u0142ucha kaset. Ulissesa nagranego przez Zwi\u0105zek Niewidomych i\u2026 ku mojemu zaskoczeniu \u201eNajtrudniej jest spotka\u0107 Lilit\u201d, mojego reporta\u017cu o izraelskich chasydkach. Lubi rozmawia\u0107 o historii. Przypomina powiedzenia z greki lub \u0142aciny. Recytuje ulubione haiku i cummingsa. <\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p><em>Prosi, \u017ceby nie publikowa\u0107 tekstu przed \u015bmierci\u0105, bo si\u0119 boi, \u017ce mu \u201edrzwi zapaskudz\u0105\u201d, albo \u017ce \u201eprzyjd\u0105 sznury dziennikarzy\u201d i b\u0119d\u0105 go za komunistyczn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 rozlicza\u0107. Zastanawia si\u0119, i sam siebie uspokaja, \u017ce chyba nie by\u0142 z\u0142ym cz\u0142owiekiem, cho\u0107 m\u00f3g\u0142 by\u0107 serdeczniejszy dla innych. Czeka na moje wizyty. Zach\u0119ca do ciasteczek z makiem. Sam je wypieka, jak m\u00f3wi: \u201ena \u015blepo\u201d. Wychodz\u0119 z ciasteczkami w foliowym worku \u2013 trzy dla mojego synka, jedno dla mnie. <\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p><em>Pan Julian zmar\u0142 27 lipca 2007roku. <\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p>M\u00f3j dziadek [ojciec ojca] mia\u0142 na imi\u0119 najprawdopodobniej Mendel. On wyemigrowa\u0142 [do Szwajcarii] du\u017co wcze\u015bniej przed ojcem, ile lat nie wiem. I mieszka\u0142 w Szwajcarii, i by\u0107 mo\u017ce by\u0142 zegarmistrzem, tak mi si\u0119 obi\u0142o o uszy. A mieszka\u0142 w miejscowo\u015bci Szotfon, we francuskiej cz\u0119\u015bci chyba, mieszka\u0142 tam ze 30 lat swojego \u017cycia, zachowuj\u0105c wszystkie atrybuty \u017byda religijnego. Czy on by\u0142 bardzo religijny, czy \u015brednio religijny? Nie wiem, ale by\u0142 na pewno takim normalnym, bogobojnym \u017bydem. Nie wiem absolutnie, czy i co by\u0142o z [jego] \u017con\u0105, bo prawdopodobnie dzieci [dziadka] zosta\u0142y w Polsce i rozpierzch\u0142y si\u0119 po \u015bwiecie, poniewa\u017c bracia ojca znale\u017ali si\u0119 w r\u00f3\u017cnych miejscach Europy.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nigdy nie wiedzia\u0142em, dlaczego dziadek wyjecha\u0142. Nigdy nie pyta\u0142em, nawet kiedy si\u0119 z nim spotka\u0142em po jego powrocie ze Szwajcarii do Kielc, w latach trzydziestych [na pocz\u0105tku lat 30.]. W Kielcach mieszka\u0142 par\u0119 lat tylko i zmar\u0142 tragicznie. Mieszka\u0142 z takim kuzynkiem moim ze strony mamy (nazwisko Czarny, a jakie on mia\u0142 imi\u0119, nie pami\u0119tam, chocia\u017c si\u0119 z nim widywa\u0142em, gdzie\u015b mi si\u0119 schowa\u0142o to imi\u0119) w jednym pokoiku. By\u0142 piecyk w\u0119glowy i ten piecyk by\u0142 widocznie \u017ale domkni\u0119ty, czy co\u015b si\u0119 tam sta\u0142o, i dziadek zaczadzi\u0142 si\u0119.<\/p>\n<p>Najstarszy brat ojca, zdaje si\u0119, te\u017c si\u0119 nazywa\u0142 Artur [te\u017c, bo brat pana Gringrasa nazywa\u0142 si\u0119 Artur], mieszka\u0142 we Francji i spotka\u0142a go chyba jeszcze Ania [c\u00f3rka pana Gringrasa] w Pary\u017cu, kiedy on mia\u0142 ju\u017c 87 lat [oko\u0142o 1965]. Drugi brat mieszka\u0142 w Wielkiej Brytanii, nazywa\u0142 si\u0119 Leopold, i do\u017cy\u0142 co najmniej 90-ciu lat [zmar\u0142 w latach 60. albo 70.]. Widzia\u0142em go na zdj\u0119ciu rodziny izraelskiej, tej kt\u00f3ra wyemigrowa\u0142a z Polski. A najm\u0142odszy, jeden by\u0142 tylko m\u0142odszy od ojca, ten jest na zdj\u0119ciu szachowym, mieszka\u0142 te\u017c w Szwajcarii. To by\u0142 Mauric. Mauric by\u0142 m\u0142odszy od ojca o jakie\u015b 10 lat mo\u017ce. Ca\u0142kowicie \u0142ysy jak kolano, podobny do Mussoliniego.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Dziadkowie, czyli rodzice mamy? Nigdy nie widzia\u0142em ani babci ani dziadka ze strony matki. A i babci ze strony ojca nie zna\u0142em. Sk\u0105d pochodzili [ci ze strony matki] \u2013 te\u017c nie wiem. Prawdopodobnie z jakich\u015b miasteczek podkieleckich, mo\u017ce z Buska, albo Chmielnika czy Pi\u0144czowa.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ojciec mia\u0142 na imi\u0119 Koppel wed\u0142ug akt, potem przekszta\u0142cono na J\u00f3zef, ale tak by\u0142 Koppel, tak jak bohater jednej z powie\u015bci Singera. Mama mia\u0142a na imi\u0119 Fajgla, nie pami\u0119tam dok\u0142adnie imienia, bo do mamy si\u0119 m\u00f3wi\u0142o mama. Jak matka za m\u0105\u017c za ojca wysz\u0142a, kiedy si\u0119 poznali \u2013 te\u017c nie wiem. Wiem tylko, \u017ce wtedy, kiedy wyjecha\u0142a z Pi\u0144czowa, emigrowa\u0142a z ojcem do Szwajcarii. I od tego czasu co\u015b nie co\u015b wi\u0119cej wiem, ale co, gdzie, jaka rodzina tam by\u0142a w tym Pi\u0144czowie? Nie wiem.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Rodzice m\u00f3wili [mi\u0119dzy sob\u0105] przewa\u017cnie po \u017cydowsku, ale ze wzgl\u0119du na zak\u0142ad fotograficzny j\u0119zyk polski musia\u0142 by\u0107 jako narz\u0119dzie opanowany. Moja mama wed\u0142ug mnie m\u00f3wi\u0142a bardzo poprawnie po polsku, w przeciwie\u0144stwie do ojca, kt\u00f3ry fatalnie m\u00f3wi\u0142 po polsku. Ale ona nie czyta\u0142a, na to nie mia\u0142aby czasu prawdopodobnie przy takiej ilo\u015bci dzieci i tych robotach dodatkowych w zak\u0142adzie [fotograficznym]. Czy ona co\u015b konkretnego lubi\u0142a? Matka bardzo lubi\u0142a i hodowa\u0142a kwiaty. Oleandry, fikus. Palma jaka\u015b tam by\u0142a niewysoka, ale fikus by\u0142 du\u017cy. Te kwiaty sta\u0142y w salonie. No i, lubi\u0142a ubra\u0107 si\u0119, w tak\u0105 sukni\u0119 satynow\u0105, lubia\u0142a \u0142adnie si\u0119 ubra\u0107 w dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny. Lubi\u0142a [te\u017c] robi\u0107 jedzenie: robi\u0142a konfitury, ciasta piek\u0142a, cha\u0142ki piek\u0142a. Stara\u0142a si\u0119 o to, \u017ceby by\u0142o czysto i zawsze si\u0119 powo\u0142ywa\u0142a, \u017ce ta doktorowa, z kt\u00f3r\u0105 mieszka\u0142a w Szwajcarii [s\u0105siadka], te\u017c my\u0142a schody.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>A co szczeg\u00f3lnego by\u0142o [w mamy charakterze]? To by\u0142 jej stosunek do siostry Chitler. (Imienia nie pami\u0119tam). Ona by\u0142a \u017con\u0105 takiego Chitlera, o kt\u00f3rym by\u0142y z\u0142e s\u0142owa [\u017ale m\u00f3wiono o nim]. Siostra by\u0142a bardzo uboga, mia\u0142a trzech syn\u00f3w. Ten ch\u0142opak najstarszy si\u0119 nazywa\u0142 Mauric i on pracowa\u0142 potem w zak\u0142adzie fotograficznym \u201eModerne\u201d. [Zak\u0142ad, kt\u00f3rego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 ojciec pana Gringrasa]. Uczy\u0142 si\u0119 sztuki fotograficznej i chyba co\u015b osi\u0105gn\u0105\u0142, ale zgin\u0105\u0142 w czasie okupacji. Natomiast dwaj inni, ten najm\u0142odszy si\u0119 nazywa\u0142 Motek, potem trafili do tej fabryczki Orion. [Ojciec pana Gringrasa by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem fabryczki]. Oni mieszkali w takim drewnianym domu pi\u0119trowym, na Kapitulnej, blisko ko\u015bcio\u0142a. To by\u0142o takie podw\u00f3rko, na kt\u00f3rym sta\u0142 domek pi\u0119trowy, oczywi\u015bcie w tym domku mieszka\u0142o kilka rodzin, i oni mieszkali na pierwszym pi\u0119terku, \u015bciany by\u0142y belkowane nie tynkowane, pami\u0119tam, czyli to by\u0142a taka wiejska cha\u0142upa.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>[Siostra Chitler] taka drobna, znacznie drobniejsza [od mamy], o pi\u0119knych czarnych oczach, bardzo cichutka, przychodzi\u0142a mniej wi\u0119cej co miesi\u0105c do swojej siostry zamo\u017cniejszej i dostawa\u0142a co\u015b do jedzenia lepszego dla swojej rodziny, mo\u017ce co\u015b z odzie\u017cy. W ka\u017cdym razie siadywa\u0142a ko\u0142o kredensu taka bidulka cichutka, nawet ja tylko tak ko\u0142o niej przechodzi\u0142em, mija\u0142em j\u0105 te\u017c, prawie [jej] nie widz\u0105c. Ale ona tak zawsze si\u0119 lekko u\u015bmiecha\u0142a, cichutko si\u0119 u\u015bmiecha\u0142a.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Mama mia\u0142a brata prawdopodobnie w Kielcach, z kt\u00f3rym si\u0119 prawie nie kontaktowali\u015bmy, on by\u0142 chyba w\u0142a\u015bcicielem sklepu i warsztatu szewskiego. Mama mia\u0142a jeszcze inne rodze\u0144stwo, ale te\u017c nie mieli\u015bmy kontaktu z nimi. To rodze\u0144stwo mieszka\u0142o, zdaje si\u0119, w Sosnowcu. Wiem, \u017ce oni si\u0119 odezwali w latach osiemdziesi\u0105tych z Izraela.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Jak dosz\u0142o do powstania zak\u0142adu \u201eModerne\u201d? D\u0142uga droga. Najpierw gdzie\u015b g\u0142ucha prowincja, Pi\u0144cz\u00f3w, albo co\u015b takiego, potem emigracja ojca z \u017con\u0105 i dwojgiem dzieci [z Simonem i Arturem]. Ojciec wtedy m\u00f3g\u0142 mie\u0107, tak ja szacuj\u0119, 25 \u2013 28 lat. Wyjecha\u0142 do Szwajcarii i jecha\u0142 przez W\u0119gry. Na W\u0119grzech zatrzyma\u0142 si\u0119 [na jaki\u015b czas], pracowa\u0142 prawdopodobnie kilka miesi\u0119cy, zupe\u0142nie przypadkowo, u jakiego\u015b fotografa, chocia\u017c on fotografii nie zna\u0142 \u2013 tak ja zak\u0142adam, bo trudno mi przypuszcza\u0107, \u017ce on ju\u017c w Pi\u0144czowie zna\u0142 fotografi\u0119. Ten okres budapeszta\u0144ski pomin\u0119, poniewa\u017c nic zupe\u0142nie o nim nie wiem, natomiast wiem, \u017ce ojciec znalaz\u0142 si\u0119 w latach mniej wi\u0119cej 1900, mo\u017ce to by\u0142o w 1903 a mo\u017ce w 1904, w Szwajcarii. Do Szwajcarii dosta\u0142 si\u0119 prawdopodobnie dzi\u0119ki temu, \u017ce jego ojciec, kt\u00f3ry jest uwidoczniony na tak zwanej fotografii szachist\u00f3w, tam mieszka\u0142.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Wi\u0119c ojciec w Szwajcarii nauczy\u0142 si\u0119 sztuki fotograficznej. Przez sze\u015b\u0107 lat mniej wi\u0119cej mieszka\u0142 [tam] z \u017con\u0105 i z dzie\u0107mi. W Zurychu mieszka\u0142. A potem przyszli na \u015bwiat dwaj nast\u0119pni synowie Maurycy i Leopold, i siostra Roza \u2013Eugenia, tak mi m\u00f3wi\u0105 moje wspomnienia. Ca\u0142a ta rodzina mieszka\u0142a w kamienicy, chyba trzypi\u0119trowej, w Zurychu. Zdj\u0119cie tej kamienicy z 1970 istnieje r\u00f3wnie\u017c w naszych zbiorach fotograficznych [nie odnaleziono].<\/p>\n<p>Po sze\u015bciu latach pobytu w Szwajcarii przyjechali do Kielc, mieli jakie\u015b prawdopodobnie zaoszcz\u0119dzone pieni\u0105dze. \u017beby by\u0107 rzemie\u015blnikiem, trzeba by\u0142o wykupi\u0107 jaki\u015b patent, tak sobie przypominam. Przypuszczam, \u017ce gdzie\u015b w 1908 roku, mo\u017ce w 1909 albo 1910 powsta\u0142 zak\u0142ad fotograficzny \u201eModerne\u201d, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 szybko si\u0119 rozwija\u0107.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zak\u0142ad by\u0142 przy g\u0142\u00f3wnej ulicy, przy Kolejowej. W tym samym budynku mieszkali\u015bmy. Wej\u015bcie do zak\u0142adu mie\u015bci\u0142o si\u0119 vis a vis naszego mieszkania, kt\u00f3re by\u0142o ulokowane w oficynie na wysokim parterze. W podw\u00f3rku zbudowano atelier fotograficzne, kt\u00f3re by\u0142o takiej bardzo lekkiej budowy. Okna matowe, dach szklany, matowe szybki przes\u0142aniane od wewn\u0105trz firaneczkami granatowymi, kt\u00f3re si\u0119 przesuwa\u0142o przy pomocy kija z do\u0142u i ustawia\u0142o tak, \u017ceby \u015bwiat\u0142o odpowiednio dobiera\u0107 do zdj\u0119cia. Z jednej strony ca\u0142a \u015bciana by\u0142a szklana. Szybki by\u0142y takiego formatu, bo ja wiem, 30 na 40 centymetr\u00f3w mniej wi\u0119cej, spore szybki, dosy\u0107 trwa\u0142e. Chocia\u017c w okresie, kiedy grad ci\u0119\u017cki spad\u0142, grad wielko\u015bci kurzego jaja, to je pobi\u0142 zdrowo.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>By\u0142o zdj\u0119cie jednej takiej kuli gradowej wielko\u015bci jaja kurzego. Ja mia\u0142em wtedy chyba 8 lat, wybieg\u0142em na ulic\u0119, mia\u0142em bardzo \u0142adn\u0105 bluzeczk\u0119, mo\u017ce to by\u0142 dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny, mo\u017ce jaka\u015b sobota, w ka\u017cdym razie mia\u0142em t\u0119 od\u015bwi\u0119tn\u0105 bluzeczk\u0119, i ja zbiera\u0142em ten grad w podo\u0142ek, i dumny przybieg\u0142em do domu, co si\u0119 spotka\u0142o z rozpaczliwym krzykiem mamy: jake\u015b ty si\u0119 pobrudzi\u0142, co\u015b ty zrobi\u0142, ja tak si\u0119 napracowa\u0142am! Ja pozbiera\u0142em ten grad, a tu mnie spotka\u0142 taki afront!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zak\u0142ad mia\u0142 przybud\u00f3wk\u0119 murowan\u0105, jednopi\u0119trow\u0105. Wchodzi\u0142o si\u0119 po schodach drewnianych, stromych dosy\u0107, na pierwsze pi\u0119terko i tam by\u0142o laboratorium, tam by\u0142 aparat do powi\u0119ksze\u0144, tam by\u0142o wywo\u0142ywanie zdj\u0119\u0107, powi\u0119kszanie, przycinanie, itd. Tam zwykle kto\u015b pracowa\u0142 dodatkowo: jedna, dwie, trzy osoby pracowa\u0142y. Na ile ja pami\u0119tam, g\u0142\u00f3wnym pracownikiem by\u0142 m\u00f3j kuzyn, czyli syn siostry mojej matki, Mauric Chitler. Potem by\u0142 jego braciszek, kt\u00f3ry mieszka jeszcze, je\u017celi \u017cyje, to mieszka na Florydzie w Miami, i by\u0142 trzeci, Motek albo Mietek, jak go potem nazywali\u015bmy, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Niemczech. By\u0142a te\u017c kasjerka, jako \u017ce przed wej\u015bciem do atelier by\u0142 male\u0144ki pokoik, w kt\u00f3rym si\u0119 mie\u015bci\u0142a kasa i przyjmowanie zam\u00f3wie\u0144. Przychodzili klienci, siadali na paru krzese\u0142kach, zam\u00f3wienie sk\u0142adali, a potem przechodzili do tego atelier i tam robiono zdj\u0119cia. Zdj\u0119cia robi\u0142 zwykle ojciec, do ostatnich jego lat, do lat trzydziestych, a potem Artur i m\u0142odsi bracia robili zdj\u0119cia. I w tym atelier by\u0142y oczywi\u015bcie rekwizyty, kolumny nie kolumny. Scenografia w zale\u017cno\u015bci od \u017cycze\u0144 klienta. Do tych rekwizyt\u00f3w nale\u017ca\u0142 te\u017c konik na biegunach, jest takie zdj\u0119cie moje, ja dwuletni brzd\u0105c z pieskiem Milk\u0105, trzymam si\u0119 tego konia.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Klientela by\u0142a taka ma\u0142o miejska, ch\u0142opska po prostu, czasem ludzie bardziej zamo\u017cni czy jaki\u015b lekarz, czy jaki\u015b adwokat te\u017c tam robi\u0142 sobie zdj\u0119cie. [Raz kiedy\u015b, pami\u0119tam,] trafi\u0142 do nas p\u00f3\u017aniejszy arcymistrz szachowy Stan\u00f3w Zjednoczonych. Jak to mog\u0142o by\u0107? Ot\u00f3\u017c niejaki Szmulek Rzeszewski albo Rzeszowski, ch\u0142opak lat mo\u017ce 10, ubrany normalnie po \u017cydowsku, to znaczy kapota, czapka \u017cydowska, taki kaszkiet, on przyjecha\u0142 z jakiej\u015b male\u0144kiej miejscowo\u015bci, gdzie si\u0119 objawi\u0142 jako cudowne dziecko graj\u0105ce w szachy wspaniale. I jecha\u0142 przez Kielce, przez Hamburg, jecha\u0142 do Ameryki, gdzie jacy\u015b krewniacy go widocznie \u015bci\u0105gn\u0119li. Potem, wiele lat p\u00f3\u017aniej, dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce to by\u0142 w\u0142a\u015bnie Rzeszewski, kt\u00f3ry by\u0142 przez par\u0119 lat dobrych arcymistrzem Stan\u00f3w Zjednoczonych. I tam, [w zak\u0142adzie \u201eModerne\u201d], zrobiono mu zdj\u0119cie. M\u00f3j ojciec, kt\u00f3ry by\u0142 wielkim mi\u0142o\u015bnikiem szach\u00f3w, z nabo\u017ce\u0144stwem m\u00f3wi\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bnie robi\u0142 zdj\u0119cie temu Rzeszewskiemu. I ja sta\u0142em obok, widzia\u0142em, jak robiono to zdj\u0119cie.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Urz\u0105dzenie zak\u0142adu zmienia\u0142o si\u0119. O\u015bwietlenie by\u0142o z pocz\u0105tku naturalne, mianowicie te zas\u0142onki, kt\u00f3rymi operowa\u0142 przy pomocy d\u0142ugiego dr\u0105\u017cka ojciec lub jego pomocnik. P\u00f3\u017aniej ju\u017c zainstalowano lampy elektryczne, tak zwane jupitery czyli reflektory, ale to by\u0142y ju\u017c trzydzieste lata, kiedy \u015bwiat\u0142o elektryczne zacz\u0119\u0142o by\u0107 bardziej dost\u0119pne, chocia\u017c by\u0142o bardzo drogie. Kilowatogodzina kosztowa\u0142a oko\u0142o 50 groszy, czyli dwa i p\u00f3\u0142 bochenka chleba. (Ile w Kielcach wydawano [w tamtym czasie]? Trudno mi powiedzie\u0107, ale przypuszczam, \u017ce jakie\u015b 200, 300 z\u0142otych miesi\u0119cznie na utrzymanie na pewno wydawano).<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Szklane negatywy? Po prostu nie by\u0142o filmu. Zamiast podk\u0142adki papierowej, na kt\u00f3r\u0105 si\u0119 nak\u0142ada emulsj\u0119, u\u017cywano szk\u0142a. To by\u0142a \u017celatyna razem z roztworem chlorku srebra czy bromku srebra (dzisiaj s\u0105 bardziej skomplikowane te zwi\u0105zki). Rentgena wtedy jeszcze na filmie te\u017c nie by\u0142o. Nie by\u0142o techniki Kodaka, w kt\u00f3rej na papierze mo\u017cna zrobi\u0107 od razu zdj\u0119cie. Wtedy robiono zdj\u0119cie na negatywie, na kt\u00f3rym by\u0142a klisza szklana powleczona emulsj\u0105, a dopiero z tej kliszy robiono odbitk\u0119 na papierze czyli pozytyw. Taka by\u0142a technika powlekania, kt\u00f3r\u0105 potem w Kielcach urzeczywistni\u0142 [upowszechni\u0142] m\u00f3j ojciec, wtedy kiedy zbudowa\u0142 fabryczk\u0119 klisz i papieru fotograficznego, gdzie\u015b w latach trzydziestych. Fabryczka si\u0119 nazywa\u0142a \u201eOrion\u201d. Fabryczka produkowa\u0142a klisze fotograficzne i papier fotograficzny. Nie tylko dla cel\u00f3w w\u0142asnych, przede wszystkim na sprzeda\u017c.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>A ta klisza szklana to jest oddzielna historia, w kt\u00f3r\u0105 w\u0142\u0105czona jest moja matka r\u00f3wnie\u017c. Bo zak\u0142ad fotograficzny w Kielcach mia\u0142 to do siebie, \u017ce istnia\u0142 w r\u00f3\u017cnych okresach czasu [trwa\u0142 w zmieniaj\u0105cych si\u0119 warunkach]. Wi\u0119c by\u0142y czasy w Polsce wielkiej biedy i trzeba by\u0142o oszcz\u0119dza\u0107 na personelu, i by\u0142y czasy, kiedy by\u0142 personel. Ot\u00f3\u017c [cz\u0119sto] pomaga\u0142a ojcu matka. Niezale\u017cnie od tego, \u017ce musia\u0142a nakarmi\u0107 dzieci, przynie\u015b\u0107 z bazaru, co si\u0119 da\u0142o kupi\u0107, itd. (W niekt\u00f3rych latach by\u0142a s\u0142u\u017c\u0105ca, to ona pewnie na bazar chodzi\u0142a).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>To matka pomaga\u0142a ojcu w ten spos\u00f3b, \u017ce nocami siada\u0142a za pulpitem fotograficznym w pokoju, gdzie ja spa\u0142em i moi trzej bracia, znaczy czterech nas spa\u0142o w dw\u00f3ch \u0142\u00f3\u017ckach. Przy stole by\u0142y ustawione dwa pulpity, takie pochy\u0142e ze szkie\u0142kiem matowym, na to szk\u0142o matowe k\u0142ad\u0142o si\u0119 klisz\u0119 i matka dokonywa\u0142a przegl\u0105du tej kliszy. W r\u0119ku mia\u0142a p\u0119dzelek, p\u0119dzelek macza\u0142a w takim p\u0142ynie, nazwijmy to bardzo bladym tuszem, i jasne plamki, kt\u00f3re by\u0142y na kliszy, punktowa\u0142a, zamazywa\u0142a. To by\u0142 retusz. I to robi\u0142a matka. Nieprawdopodobne, ale maj\u0105c t\u0119 ilo\u015b\u0107 dzieci na utrzymaniu, jeszcze znajdowa\u0142a czas na to! Maurycy, zajmowa\u0142 si\u0119 retuszem du\u017cych powi\u0119ksze\u0144 i te du\u017ce powi\u0119kszenia on retuszowa\u0142 w zak\u0142adzie. To podretuszowanie polega\u0142o nie na plamkowaniu [to, co matka robi\u0142a], ale on ju\u017c podrysowywa\u0142 nawet, poniewa\u017c mia\u0142 te talenty malarskie, to robi\u0142 taki p\u00f3\u0142portret szkicowany. I to te\u017c si\u0119 sprzedawa\u0142o jako co\u015b w rodzaju artystycznej fotografii.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nie mo\u017cna by\u0142o sprzeda\u0107 takiego zdj\u0119cia z plamkami, bo jednak istnia\u0142a konkurencja, naprzeciwko by\u0142 zak\u0142ad fotograficzny firmy Rembrandt, te\u017c \u017cydowski w\u0142a\u015bciciel. Trudno mi [co\u015b o nich] powiedzie\u0107. Wiem, \u017ce nigdy Rembrandt nas nie odwiedzi\u0142 i my ich nie odwiedzali[\u015bmy], to by\u0142 wr\u00f3g numer jeden prawdopodobnie. Nie wiem, jak si\u0119 nazywa\u0142 w\u0142a\u015bciciel tego zak\u0142adu. My wiemy, \u017ce to by\u0142 Rembrandt. Tak jak na ojca m\u00f3wiono Moderny, nie m\u00f3wiono nigdy Gringras, panie Gringras, tylko panie Moderny.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>W trzydziestych latach w filii zak\u0142adu fotograficznego \u201eModerne\u201d, zacz\u0119to produkowa\u0107 zdj\u0119cia zmar\u0142ych, utrwalane, czyli wypalane, na porcelanie. To by\u0142y owalne, niewielkie stosunkowo zdj\u0119cia nagrobne, porcelanki. U \u017byd\u00f3w tego nie praktykowali\u015bmy, to by\u0142o tylko dla chrze\u015bcijan. (W Kielcach 2\/3, przypuszczam, to byli katolicy). Normalny handel.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zak\u0142ad fotograficzny musia\u0142 si\u0119 reklamowa\u0107. Wi\u0119c t\u0119 reklam\u0119 zorganizowano w ten spos\u00f3b, \u017ce przy bramie od ulicy porobiono takie futryny, i w tych futrynach poumieszczano zdj\u0119cia mniejsze, wi\u0119ksze portrety w ramach z\u0142oconych, r\u00f3\u017cne zdj\u0119cia, i to by\u0142a reklama firmy \u201eModerne\u201d. W p\u00f3\u017aniejszym czasie znalaz\u0142y si\u0119 tam r\u00f3wnie\u017c te wypalane na nagrobki porcelanki.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ojciec mia\u0142 zdolno\u015bci techniczne, umia\u0142 na przyk\u0142ad przerobi\u0107 aparat, kt\u00f3ry sta\u0142 na statywie, aparat dosy\u0107 du\u017cego formatu, do kt\u00f3rego si\u0119 wk\u0142ada\u0142o klisz\u0119 i robi\u0142o zdj\u0119cia, korzystaj\u0105c z o\u015bwietlenia naturalnego. Ot\u00f3\u017c w p\u00f3\u017aniejszych latach ojciec ten aparat przerobi\u0142, \u017ceby zaoszcz\u0119dzi\u0107 na wydatkach na klisze. (Wtedy klisze by\u0142y sprowadzane z zagranicy: albo niemieckie Agfa, albo by\u0142y belgijskie Gevaert). Ojciec dorobi\u0142 tak\u0105 wk\u0142adk\u0119, kt\u00f3ra mie\u015bci\u0142a w sobie klisz\u0119 i umo\u017cliwia\u0142a podzia\u0142 kliszy na cztery cz\u0119\u015bci, z tym, \u017ce ekspozycja jednej klatki nie powodowa\u0142a na\u015bwietlenia pozosta\u0142ych trzech.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ojciec nie chodzi\u0142 do polskiej szko\u0142y, przypuszczam, \u017ce chodzi\u0142 do chederu, bo wtedy w tych ma\u0142ych miasteczkach nie by\u0142o rodziny \u017cydowskiej, kt\u00f3rej dziecko nie chodzi\u0142oby do chederu, prawda? Ot\u00f3\u017c ojciec si\u0119 nauczy\u0142 na tyle j\u0119zyka niemieckiego, \u017ce zaabonowa\u0142 w Wiedniu pismo fachowe fotograficzne, kt\u00f3re przychodzi\u0142o regularnie do nas do domu. Ja pami\u0119tam nawet kolory tego pisma \u2013 taka blada sepia, cienkie by\u0142o, nie mia\u0142o zdj\u0119\u0107 jakich\u015b [szczeg\u00f3lnych]. Ka\u017cde najg\u0142upsze dzisiejsze pismo ma pi\u0119kne odbitki, prawda?, a to by\u0142y takie bardzo blade odbitki. \u201eFotografischesrundschau\u201d chyba si\u0119 nazywa\u0142o. Ojciec otrzymywa\u0142 to pismo regularnie, on nie tylko je otrzymywa\u0142, ale i wykorzysta\u0142 je. Opanowa\u0142 tak zwan\u0105 technik\u0119, kt\u00f3ra si\u0119 nazywa <em>Bromoeldruck<\/em>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dlaczego ja m\u00f3wi\u0119 o tym tak dok\u0142adnie? Bo znowu to si\u0119 wi\u0105\u017ce z moimi dziecinnymi wspomnieniami. Ja le\u017c\u0105c w \u0142\u00f3\u017cku, mia\u0142em wtedy 9 czy 10 lat, zanim zasypia\u0142em, obserwowa\u0142em ojca, kt\u00f3ry siedzia\u0142 przy stole, mia\u0142 przed sob\u0105 dwie takie wi\u0119ksze, grubsze, szklane p\u0142ytki. Na jednej p\u0142ytce by\u0142a farba roztarta, na drugiej by\u0142a naga, \u015blepa fotografia. Fotografia wygl\u0105da\u0142a na zwyk\u0142y czysty arkusz papieru, a to by\u0142a ju\u017c fotografia, ju\u017c zdj\u0119cie by\u0142o na niej zafiksowane. W r\u0119ku [ojciec] mia\u0142 spr\u0119\u017cynk\u0119, taki drut zako\u0144czony k\u00f3\u0142eczkiem i w tym k\u00f3\u0142eczku umieszczony by\u0142 p\u0119dzel ze sztywnym w\u0142osiem, nie twardym, delikatnym, ale sztywnym. On macza\u0142 ten p\u0119dzelek w farbie, obstukiwa\u0142 [go] i potem spr\u0119\u017cynowo uderza\u0142, delikatnie, w t\u0119 przysz\u0142\u0105 fotografi\u0119. I po jakich\u015b 10 minutach wida\u0107 by\u0142o zarys, na przyk\u0142ad, g\u0142owy. Potem on wybija\u0142 dalej, dalej, potem niekt\u00f3re miejsca akcentowa\u0142 mocniej, czer\u0144 czy br\u0105z mocniej, (albo br\u0105z albo czer\u0144 by\u0142a), wybija\u0142 [tym p\u0119dzlem] w biel i powstawa\u0142a pi\u0119kna fotografia o takiej charakterystyce ziarnistej [<em>Broemeldruck<\/em>].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u0119 technik\u0119 potem przechwyci\u0142 brat Artur [starszy brat], kt\u00f3ry by\u0142 w\u0142a\u015bciwie takim duchowym spadkobierc\u0105 ojca o ile chodzi o fotografi\u0119. Artur o\u017ceni\u0142 si\u0119 i przeni\u00f3s\u0142 do Cz\u0119stochowy, gdzie\u015b na prze\u0142omie lat dwudziestych i trzydziestych. Zbudowa\u0142 sobie [tam] atelier fotograficzne \u201eSztuka\u201d, jeszcze przed wojn\u0105. Dobrze mu si\u0119 powodzi\u0142o, dociera\u0142 nawet na Jasn\u0105 G\u00f3r\u0119 i robi\u0142 zdj\u0119cia jakich\u015b pielgrzymek nie-pielgrzymek. Potem zaj\u0105\u0142 si\u0119 nawet tym bromoeldruckiem, ale ju\u017c po wojnie, kiedy wyemigrowa\u0142 do Izraela, gdzie mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c zak\u0142ad fotograficzny. Tam zaj\u0105\u0142 si\u0119 jeszcze inn\u0105 technik\u0105, kt\u00f3ra si\u0119 nazywa\u0142a gummidruck i ta technika jest do dzisiaj przez niekt\u00f3rych fotograf\u00f3w stosowana.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ojciec m\u00f3j w zwi\u0105zku z tym zak\u0142adem bywa\u0142 dosy\u0107 cz\u0119sto we Wiedniu. Jak wr\u00f3ci\u0142 [wraca\u0142] z Wiednia, pami\u0119tam, przyni\u00f3s\u0142 [przywozi\u0142] mi ciastka, takie ciastka, kt\u00f3re do dzisiaj pami\u0119tam. Wspania\u0142e! Ojciec lubi\u0142 szachy. Mauric [brat ojca] lubi\u0142 szachy i dziadek lubi\u0142 szachy. Przy czym w pewnym momencie szachy u ojca zamieni\u0142y si\u0119 w na\u0142\u00f3g. I to w taki na\u0142\u00f3g, kt\u00f3ry poci\u0105ga\u0142 za sob\u0105 koszta. Mianowicie w Kielcach by\u0142y dwie cukiernie. Jedna si\u0119 nazywa\u0142a \u201eSmoli\u0144skiego\u201d, a druga \u201eRoyal\u201d. Prawdopodobnie w tym Royalu przesiadywa\u0142 przez pewien czas ojciec z Mauricem i grali zawodowo w szachy, pr\u00f3bowali wygra\u0107 i zarobi\u0107. To spotyka\u0142o si\u0119 z ogromn\u0105 niech\u0119ci\u0105 matki, gdy\u017c te wygrane nie przynosi\u0142y prawdopodobnie \u017cadnego profitu. Przypuszczam, \u017ce tylko straty. Ja nauczy\u0142em si\u0119 szach\u00f3w te\u017c w Kielcach, chyba wszyscy [m\u0119\u017cczy\u017ani w rodzinie] umieli gra\u0107 po trochu w szachy. Grali z sob\u0105 nie tylko \u017bydzi w tej cukierni, ale grali r\u00f3\u017cni ludzie, Polacy rdzenni, katolicy. Tutaj religia, profesja nie mia\u0142y \u017cadnej roli, jako \u017ce szachy same dla siebie stanowi\u0142y co\u015b takiego, co by\u015bmy nazwali ekumenicznym przes\u0142aniem. Ludzie si\u0119 spotykali, bo lubili szachy, no i grali.<\/p>\n<p>Ja by\u0142em najm\u0142odszy z pi\u0119ciu syn\u00f3w, przede mn\u0105 by\u0142a jedna starsza siostra i [mia\u0142em jeszcze] trzy m\u0142odsze siostry. Nas by\u0142o dziewi\u0119cioro. Bracia byli starsi ode mnie, r\u00f3\u017cnica mog\u0142a by\u0107 znaczna. Najstarszy jest Simon, nazywany przez nas cz\u0119sto Zygmuntem, m\u00f3g\u0142 by\u0107 starszy jakie\u015b 11 \u2013 12 lat. Artur o 6,7, mo\u017ce 8 [lat]. Dwaj bracia: Simon i Artur urodzili si\u0119 na kielecczy\u017anie. To mog\u0142o by\u0107 Busko, Pi\u0144cz\u00f3w, Chmielnik. By\u0107 mo\u017ce, \u017ce w Pi\u0144czowie, bo ostatnio mi powiedzia\u0142 Chaskiel Majtek [m\u0105\u017c siostry pana Gringrasa, Ziuki], \u017ce moja rodzina [ze strony ojca] wywodzi si\u0119 z Pi\u0144czowa, a ja s\u0105dzi\u0142em, \u017ce z Chmielnika.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Simon, Zygmunt albo Symche \u2013 w aktach polskich i francuskich. Simon wyjecha\u0142 do Palestyny, przypuszczam, w 1921, 1922. By\u0142o wiadomo, \u017ce bardzo wielu ch\u0142opc\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego stara\u0142o si\u0119 od wojska wymiga\u0107, stosowali r\u00f3\u017cne techniki. Pami\u0119tam, \u017ce nawet by\u0142a technika g\u0142odzenia si\u0119 i picia czarnej kawy. Simon by\u0142 prawdopodobnie syjonist\u0105, a by\u0107 mo\u017ce ucieka\u0142 przed wojskiem. Potem by\u0142 w kibucu jakim\u015b, zachorowa\u0142 na malari\u0119, a potem si\u0119 odnalaz\u0142 we Francji. Pracowa\u0142 w kinie, ale pod koniec pobytu we Francji by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem kina. On mia\u0142 pewne zainteresowania z dziedziny malarstwa, pami\u0119tam jego rysunek: jaki\u015b cz\u0142owiek w szatach proroka siedzi na ogromnym kamieniu, zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca, a z ty\u0142u jest pustynia.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Brata z Francji [Zygmunt] wydano i [on] trafi\u0142 do O\u015bwi\u0119cimia. Nie wiem, podobno wyda\u0142a go jego konkubina, Francuzka, takie by\u0142y s\u0142uchy. Spotka\u0142 go ten m\u00f3j kuzyn [Czarny] w obozie w O\u015bwi\u0119cimiu. Czarny przeszed\u0142 przez kilka oboz\u00f3w i \u015bwietnie sobie radzi\u0142, natomiast brat bardzo szybko si\u0119 podda\u0142 i zamieni\u0142 si\u0119 w tak zwanego muzu\u0142manina [w\u0142. muzu\u0142mana, czyli osob\u0119 ca\u0142kowicie pozbawion\u0105 woli \u017cycia]. I [Zygmunt] zgin\u0105\u0142. W Pary\u017cu s\u0105 uwidocznione na jakim\u015b kamieniu [pomniku] nazwiska kilkuset \u017byd\u00f3w wywiezionych do oboz\u00f3w i jest wymieniony Symche Gringras.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ch\u0142opak w okularach albo w binoklach [na zdj\u0119ciach] to Artur albo Adolf, ale po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy to ju\u017c przeszed\u0142 na Artura, a jak on mia\u0142 na imi\u0119 \u017cydowskie \u2013 nie wiem. Przypuszczam, \u017ce Artur, kt\u00f3ry zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do wieku poborowego nieco p\u00f3\u017aniej [ni\u017c Simon], te\u017c usi\u0142owa\u0142 unikn\u0105\u0107 wojska. Pi\u0142 t\u0119 kaw\u0119 czarn\u0105, pami\u0119tam. W ka\u017cdym razie do wojska go nie wzi\u0119li. Artur by\u0142 po gimnazjum, on nie mia\u0142 matury. (Poza mn\u0105 chyba Leopold mia\u0142 matur\u0119).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Trzeci ch\u0142opak to jest Maurycy. Mauric, nie Moric. Ten si\u0119 urodzi\u0142 w Szwajcarii. Maurycy urodzi\u0142 si\u0119 w 1905, 1906, by\u0142 starszy ode mnie jakie\u015b 5 lat. M\u00f3j brat Maurycy posiwia\u0142 w wieku mniej wi\u0119cej 16, 17 lat. Gwa\u0142townie posiwia\u0142. (Ja posiwia\u0142em du\u017co p\u00f3\u017aniej, w normalnym wieku, trzydziestu paru lat. Ale to ju\u017c by\u0142 okres, kiedy by\u0142em w Zwi\u0105zku Radzieckim). To by\u0142 ogromny nerwus, utalentowany, dobrze gra\u0142 na pianinie i malowa\u0142. Mia\u0142 takie artystyczne zaci\u0119cie.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Potem jest Leopold, te\u017c w Szwajcarii si\u0119 urodzi\u0142. Leopold by\u0142 ode mnie starszy mo\u017ce o 4 lata. Roza to Eugenia, bo ona si\u0119 urodzi\u0142a w Szwajcarii. My\u015bmy na ni\u0105 wo\u0142ali Roza, R\u00f3\u017aka, te\u017c starsza ode mnie. Mo\u017ce o 2, 3 lata. Ona by\u0142a niewiele m\u0142odsza od Leopolda, o rok mo\u017ce. Tam [u nas] si\u0119 cz\u0119sto dzieci rodzi\u0142y, jak z tego wynika. Dziewi\u0119cioro dzieci jednak!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Potem by\u0142em ja, urodzony w 1911 w Kielcach. Julian. Pewnie mia\u0142em jakie\u015b \u017cydowskie imi\u0119. Nie pami\u0119tam, kiedy zmieni\u0142em je sobie. Mnie od dziecka wo\u0142ali Julek. Nie wo\u0142a\u0142o si\u0119 w domu inaczej ni\u017c: Maurycy, chod\u017a no, nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 Moritz. Po \u017cydowsku Leopold to chyba by\u0142o Lipe, Lipek, m\u00f3wiono na niego Lipek. Ja nie pami\u0119tam [swojego \u017cydowskiego imienia].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ziuka to jest Edzia, po \u017cydowsku Estera, to jest ta siostra m\u0142odsza [od pana Gringrasa]. Edzia te\u017c mia\u0142a zeza. Ona [po wojnie] mieszka\u0142a w Izraelu p\u00f3ki nie zmar\u0142a, w wieku 85 lat. W Izraelu to ona ju\u017c mia\u0142a te\u017c takie pi\u0142sudczykowskie imi\u0119 \u2013 Ziuka. [Ziuk to zdrobnienie od imienia J\u00f3zef; Ziukiem nazywano marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego]. Ziuka zmar\u0142a kilka lat temu, jakie\u015b trzy, cztery lata temu. To by\u0142a z czterech si\u00f3str jedyna, kt\u00f3ra si\u0119 uchowa\u0142a, bo te [trzy] zgin\u0119\u0142y z r\u0105k niemieckich. Ziuki m\u0105\u017c to jest Chaskiel Majtek, kt\u00f3ry mieszka w Izraelu, w Holonie, on do mnie dzwoni czasem.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nast\u0119pnie by\u0142a Bala albo Bela. Chyba Bala my\u015bmy wo\u0142ali, a jak zapisana \u2013 nie wiem. I najm\u0142odsza by\u0142a Mania. Te dziewczyny pracowa\u0142y w zak\u0142adzie fotograficznym, cz\u0119\u015bciowo r\u00f3wnie\u017c si\u0119 uczy\u0142y retuszu i potem pracowa\u0142y w firmie \u201eOrion\u201d. One chyba nie uczy\u0142y si\u0119 w \u017cadnej szkole. Umia\u0142y czyta\u0107 i pisa\u0107, i rachowa\u0107 umia\u0142y biegle oczywi\u015bcie, i m\u00f3wi\u0142y poprawnie po polsku, ale do jakiej szko\u0142y chodzi\u0142y \u2013 nie wiem. (By\u0142y takie szko\u0142y: cztery klasy albo sze\u015b\u0107 klas).<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja Bal\u0119 pami\u0119tam dobrze. Bardzo j\u0105 lubi\u0142em, bardzo \u017cywa, inteligentna dziewczynka, ruchliwa, przystojna bardzo, wed\u0142ug mnie. \u0141adne oczy, do\u0142eczki mia\u0142a w buzi. Mania nie mia\u0142a, ani Ziuka [do\u0142eczk\u00f3w]. Mania by\u0142a ostatnia w kolejce, dziewi\u0105te dziecko. Ale kiedy ona ju\u017c dorasta\u0142a, to ja siedzia\u0142em w Warszawie, ja si\u0119 z nimi nie spotyka\u0142em prawie, tylko w czasie wakacji, i to bardzo rzadko. Czy Bala i Mania mia\u0142y swoich adorator\u00f3w, tego nie wiem.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ot\u00f3\u017c nasze mieszkanie mie\u015bci\u0142o si\u0119 na parterze wysokim. To by\u0142y trzy pokoje z kuchni\u0105 bez \u0142azienki, by\u0142a, zdaje si\u0119, toaleta, woda by\u0142a zimna. W tym mieszkaniu przysz\u0142y na \u015bwiat wszystkie pozosta\u0142e dzieci, to znaczy te dziewczynki. I ja si\u0119 tam urodzi\u0142em. To mieszkanie, ta oficyna, istnieje, poniewa\u017c widzia\u0142 j\u0105 Jakub [wnuk] par\u0119 lat temu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Pod nim [mieszkaniem] mie\u015bci\u0142a si\u0119 piekarnia w p\u00f3\u017aniejszych latach, co powodowa\u0142o oczywi\u015bcie wielkie k\u0142opoty, zw\u0142aszcza latem: to robactwo, kt\u00f3re si\u0119 tam l\u0119g\u0142o! No, ale piekarz, to by\u0142y zalety: mo\u017cna by\u0142o oddawa\u0107 czulent w sobot\u0119. Przez wiele lat korzystali\u015bmy z tej piekarni dla odpieku czulentu. W czulencie by\u0142y kartofle, fasola, kawa\u0142ki mi\u0119sa, kiszka prawdopodobnie, i wszystko to mia\u0142o kolor taki br\u0105zowy, jakby by\u0142o polane sosem. Bardzo ci\u0119\u017cko strawne. I po ilu\u015b tam latach zarzucili\u015bmy to, ju\u017c si\u0119 nie pojawia\u0142o na stole. Nie przepada\u0142em [za tym]. Ojciec mo\u017ce lubi\u0142, ale znik\u0142o to. I mace si\u0119 w tej piekarni piek\u0142o.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Kuchnia by\u0142a miejscem, w kt\u00f3rym nie tylko przygotowywano posi\u0142ki, ale raz w miesi\u0105cu, mo\u017ce raz na dwa miesi\u0105ce, urz\u0105dzano wielkie pranie, By\u0142a balia, ja pami\u0119tam ju\u017c wy\u017cymaczk\u0119 \u2013 to by\u0142o wielkim post\u0119pem technicznym: wy\u017cymaczka przykr\u0119cona w jaki\u015b spos\u00f3b do tej bali. Przychodzi\u0142a praczka, wynajmowano j\u0105 na trzy dni. Wi\u0119c tam [w kuchni] wtedy si\u0119 musia\u0142o zmie\u015bci\u0107: gotowanie i pranie, a w k\u0105cie tej kuchni sta\u0142o \u017celazne \u0142\u00f3\u017cko, takie bardzo prymitywne, na kt\u00f3rym spa\u0142a s\u0142u\u017c\u0105ca. <strong>S<\/strong>\u0142u\u017c\u0105ca by\u0142a Polk\u0105 z regu\u0142y. Dziewczyna jaka\u015b przychodzi\u0142a ze wsi na kr\u00f3cej, na d\u0142u\u017cej, w zale\u017cno\u015bci od tego, jaka by\u0142a sytuacja [w domu]. By\u0142y takie trudniejsze okresy, kiedy\u015bmy sami na przyk\u0142ad robili kiszon\u0105 kapust\u0119. T\u0119 kapust\u0119 ja udeptywa\u0142em jako dziecko. Wstawiano mnie do tej beczki i ja tupta\u0142em n\u00f3\u017ckami, mia\u0142em chyba ze cztery lata. Przez ca\u0142\u0105 zim\u0119 korzystali\u015bmy z takiej beczki, kt\u00f3r\u0105 ustawiano gdzie\u015b w piwnicy.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Wi\u0119c dosy\u0107 obszerne dwa [pokoje], trzeci by\u0142 znacznie mniejszy \u2013 to by\u0142a sypialnia rodzic\u00f3w. My mie\u015bcili\u015bmy si\u0119 w pierwszym pokoju: nasza sypialnia, jadalnia i pracowania fotograficzna. Czterech ch\u0142opc\u00f3w spa\u0142o w dw\u00f3ch \u0142\u00f3\u017ckach. St\u00f3\u0142 wieczorem p\u00f3\u017anym s\u0142u\u017cy\u0142 za podstaw\u0119 dla dw\u00f3ch pulpit\u00f3w, przy kt\u00f3rych pracowa\u0142a matka, retuszuj\u0105c klisze. St\u00f3\u0142 o\u015bwietlony by\u0142 lamp\u0105 jeszcze nie elektryczn\u0105, ale lamp\u0105 naftow\u0105 z koszulk\u0105 gazow\u0105, to by\u0142o du\u017co ja\u015bniejsze \u015bwiat\u0142o. Ten pierwszy pok\u00f3j by\u0142 taki uniwersalny. W pierwszym pokoju r\u00f3wnie\u017c by\u0142a kanapa pokryta cerat\u0105, z takim oparciem wysokim. \u0141\u00f3\u017cka by\u0142y metalowe. Spa\u0142em w jednym z Arturem. Gdzie dziewczynki spa\u0142y, nie wiem. Gdzie one si\u0119 rodzi\u0142y, ja nie wiem! Jak matka by\u0142a w ci\u0105\u017cy, te\u017c nie wiedzia\u0142em, nigdy si\u0119 o tym nie m\u00f3wi\u0142o, nie zwraca\u0142em na to uwagi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Na pod\u0142odze [w tym mieszkaniu] by\u0142y deski malowane na czerwony kolor. Posadzka si\u0119 zjawi\u0142a, jak \u017ce\u015bmy si\u0119 przeprowadzili do nowego mieszkania (posadzka to s\u0105 drewniane kawa\u0142eczki, kt\u00f3re si\u0119 stykuje ze sob\u0105), parkiet si\u0119 na to dzisiaj m\u00f3wi. W tym uniwersalnym pokoju by\u0142 masywny st\u00f3\u0142, by\u0142 kredens, pami\u0119tam, bo do kredensu si\u0119 dobiera\u0142em, jak ju\u017c by\u0142em starszy. Kredens by\u0142 z takiego gruszkowego drzewa, ciep\u0142y kolor sepii, by\u0142y takie charakterystyczne, prawdopodobnie dla mebli \u017cydowskich, kolumienki, szybki oczywi\u015bcie by\u0142y barwione, jak witra\u017c troszeczk\u0119. Nad tymi szybkami i z boku winogrona wyrze\u017abione w drzewie, to pami\u0119tam. Naj\u0142adniejszy w tym w domu by\u0142 ten kredens. A mo\u017ce ten kredens by\u0142 w tym drugim mieszkaniu?! W drugim pokoju na oknie i na pod\u0142odze sta\u0142y kwiaty, bo mama bardzo kwiaty lubi\u0142a. Zapami\u0119ta\u0142em te\u017c pianino, bo kiedy dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce nie zda\u0142em do gimnazjum, siedzia\u0142em przy tym pianinie, na takim taborecie kr\u0119conym, i tak opar\u0142em si\u0119 o to pianino, i chyba p\u0142aka\u0142em wtedy, pami\u0119tam.<\/p>\n<p>Ja nie wiem, sk\u0105d si\u0119 u nas to granie wzi\u0119\u0142o. Ja przypuszczam, \u017ce ojciec, tak mi si\u0119 co\u015b wydaje, by\u0142 takim klezmerem, grywa\u0142 na weselach. On umia\u0142 co\u015b nie co\u015b zagra\u0107 na skrzypcach, ale to by\u0142o takie granie wiejskie, ja bym powiedzia\u0142, takie klezmerowskie, ni\u017cszego gatunku. Ot\u00f3\u017c nie umiem powiedzie\u0107, czy to by\u0142o powszechne, ale spotka\u0142em t\u0119 rzecz [muzykowanie] w co najmniej trzech domach [przed wojn\u0105 w Kielcach]. W naszym domu by\u0142o kilka instrument\u00f3w: pianino, skrzypce, wiolonczela, by\u0142a tez okaryna. Pianino by\u0142o w domu mojej \u017cony (na tym pianinie nikt si\u0119 nie uczy\u0142 gra\u0107, na skrzypcach jeden brat si\u0119 uczy\u0142), i ten fotograf, konkurent [ojca], Rembrandt, mia\u0142 syna Wilka [zdrobnienie od Wilhelma], kt\u00f3ry bardzo dobrze gra\u0142 na skrzypcach.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja gra\u0142em na skrzypkach, a nie na skrzypcach, bo by\u0142em ma\u0142y. Skrzypki s\u0105 wykonane nie przez lutnika zawodowego, to taka mas\u00f3wka, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o w sklepie kupi\u0107, bardzo tanie. Uczy\u0142em si\u0119 gry na skrzypcach bardzo kr\u00f3tko, natomiast starannie i systematycznie uczy\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno Leopold jak i Maurycy. Przypuszczam, \u017ce pi\u0119\u0107, sze\u015b\u0107 lat co najmniej si\u0119 uczyli. Ale \u017cadna dziewczyna nie gra\u0142a. Prawdopodobnie nie mia\u0142y sk\u0142onno\u015bci, nie by\u0142y zainteresowane. Leopold grywa\u0142 ju\u017c rzeczy powa\u017cne, grywa\u0142 na przyk\u0142ad koncert Mendelsohna. W Szwecji, w kt\u00f3rej zamieszka\u0142 po wojnie, nale\u017ca\u0142 do takiego kwartetu, w kt\u00f3rym gra\u0142 jeszcze maj\u0105c lat siedemdziesi\u0105t.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja uczy\u0142em si\u0119 u takiego nauczyciela muzyki, Niemca, kt\u00f3ry z rodzin\u0105 swoj\u0105 na sta\u0142e zamieszka\u0142 w Kielcach. On nazywa\u0142 si\u0119 Rommel. U niego uczy\u0142 si\u0119 te\u017c Leopold. To by\u0142a charakterystyczna posta\u0107, wysoki, przystrzy\u017cony na je\u017ca, dosy\u0107 surowy, [tak go pami\u0119tam], poniewa\u017c dosta\u0142em od niego par\u0119 razy smyczkiem po \u0142apach, z takim dodatkiem: <em>du verfluchte Kerl<\/em>, ty przekl\u0119ty ch\u0142opcze, jak fa\u0142szowa\u0142em. Chodzi\u0142em z przymusu na te lekcje i czekaj\u0105c na swoj\u0105 kolejk\u0119, poniewa\u017c on mia\u0142 kilku wychowank\u00f3w, siedzia\u0142em w takim ogrodzie u niego, ogr\u00f3d by\u0142 starannie utrzymany, i tam si\u0119 podjada\u0142o agrest. To by\u0142 [nauczyciel mieszka\u0142] spory kawa\u0142ek od centrum miasta, chodzi\u0142em tam przez jakie\u015b p\u00f3\u0142 roku, mo\u017ce rok nawet. Mia\u0142em chyba z dziesi\u0119\u0107, osiem lat wtedy. W czasie okupacji na burmistrza Kielc wybrano podobno jego syna. Ale on nigdy nie wykazywa\u0142 jakich\u015b takich tendencji anty\u017cydowskich czy antypolskich.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Okno [naszego pokoju] wychodzi\u0142o na podw\u00f3rko. By\u0142y dwa podw\u00f3rka, jedno, na kt\u00f3rym wysoka, tajemnicza wierzba ros\u0142a i by\u0142a pompa na korb\u0119, i by\u0142o drugie podw\u00f3rko \u2013 miejsce naszych zabaw. Oba by\u0142y po\u0142\u0105czone, jedno przylega\u0142o do rzeczki Silnica, ale ta rzeczka wygl\u0105da\u0142a raczej jak \u015bciek. Na podw\u00f3rku by\u0142 szereg kom\u00f3rek, w kt\u00f3rych mieszka\u0144cy przechowywali drewno na zim\u0119, jakie\u015b graty niepotrzebne, tam by\u0142a te\u017c du\u017ca, tajemnicza szopa. Do dzi\u015b tajemnicza, bo w \u015brodku tej szopy nigdy nie by\u0142em.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Na podw\u00f3rku bawi\u0142em si\u0119 z siostrami, z Adasiem Bryczkowskim, kt\u00f3ry mieszka\u0142 na pierwszym pi\u0119trze, Rz\u0119dowscy bawili si\u0119 z nami. Bawili\u015bmy si\u0119 w krytko, gonitko, grali\u015bmy w palanta. Tam by\u0142a studnia z korbk\u0105 i dzieci si\u0119 na tej korbce buja\u0142y. Kiedy\u015b spad\u0142em i zrobi\u0142em sobie dziurk\u0119 w czole, to j\u0105 zaklei\u0142em znaczkiem pocztowym, pami\u0119tam. Mia\u0142em 10 lat, kiedy dosta\u0142em rower \u2013 ci\u0119\u017cki, niemiecki rower. Taki by\u0142 du\u017cy, \u017ce nie mog\u0142em dosi\u0105\u015b\u0107 siode\u0142ka. By\u0107 mo\u017ce na tym samym podw\u00f3rku bawi\u0142 si\u0119 kilka lat p\u00f3\u017aniej Gustaw Herling Grudzi\u0144ski [1919-2000, pisarz i publicysta, po II wojnie \u015bwiatowej na emigracji we W\u0142oszech, wsp\u00f3\u0142pracownik Jerzego Giedroycia, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Instytutu Literackiego i miesi\u0119cznika \u201eKultura\u201d] i jego starszy brat Morek, czyli Maurycy. Gustaw by\u0142 9-10 lat m\u0142odszy ode mnie, to ja nie mog\u0119 wiedzie\u0107 [czy si\u0119 bawili tam]. Ale oni mieszkali w tym samym domu, od frontu, na drugim pi\u0119trze. W tym domu mieszkali sami \u017bydzi, poza nasz\u0105 rodzin\u0105 wszyscy zasymilowani. Jedyna polska rodzina \u2013 Kozikowie mieli sklep kolonialny od frontu domu. By\u0142a tam te\u017c fryzjernia Lubczy\u0144skich. Wszystkie te zak\u0142ady wychodzi\u0142y na ul. Sienkiewicza.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja ca\u0142e dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142em na podw\u00f3rku w\u015br\u00f3d dzieci, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0142y wy\u0142\u0105cznie po polsku. Podw\u00f3rko by\u0142o polskie, mimo, \u017ce rodziny by\u0142y \u017cydowskie. Ja kontakt z j\u0119zykiem \u017cydowskim mia\u0142em w domu, bo ojciec m\u00f3wi\u0142 biegle, to by\u0142 jego ojczysty j\u0119zyk, jidysz, i matki te\u017c. Natomiast bracia i siostry ju\u017c u\u017cywali p\u00f3\u0142 na p\u00f3\u0142. To wynika\u0142o r\u00f3wnie\u017c z sytuacji ekonomicznej, poniewa\u017c zak\u0142ad fotograficzny wymaga\u0142 kontaktu z klientel\u0105 na og\u00f3\u0142 polsk\u0105, to pracuj\u0105cy w zak\u0142adzie musieli operowa\u0107 j\u0119zykiem polskim. Poniewa\u017c ojciec s\u0142abo m\u00f3wi\u0142 po polsku, to bracia, kt\u00f3rzy bardzo wcze\u015bnie zacz\u0119li pracowa\u0107 w zak\u0142adzie fotograficznym \u2013 ci m\u00f3wili biegle po polsku. R\u00f3wnie\u017c siostra ta, kt\u00f3ra zmar\u0142a kilka lat temu w Izraelu [Ziuka] te\u017c pracowa\u0142a w zak\u0142adzie fotograficznym i do ostatka doskonale m\u00f3wi\u0142a i pisa\u0142a po polsku.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Do cheder\u00f3w czy do jesziwy nie chodzili\u015bmy, bo rodzice ju\u017c nie uznawali tych szk\u00f3\u0142 religijnych. Ja nie chodzi\u0142em do szko\u0142y powszechnej w og\u00f3le, tak mi si\u0119 wydaje. (Sam si\u0119 zdumiewa\u0142em, gdzie si\u0119 nauczy\u0142em czyta\u0107 i pisa\u0107). Chodzi\u0142em do tak zwanego gimnazjum \u017cydowskiego przez dwa lata, gdzie\u015b jak mia\u0142em lat 11, 12. By\u0142o takie ma\u0142e gimnazjum \u017cydowskie z j\u0119zykiem wyk\u0142adowym polskim, ale w tym gimnazjum uczono r\u00f3wnie\u017c hebrajskiego. By\u0142a specjalnie lekcja hebrajskiego, uczono nas Biblii. O tym \u017cydowskim gimnazjum niewiele mog\u0119 powiedzie\u0107, praktycznie nic. Ono by\u0142o po\u0142o\u017cone dosy\u0107 daleko od centrum miasta, tak na peryferiach, i jak si\u0119 posz\u0142o rano, a potem wraca\u0142o, to si\u0119 o nim zapomina\u0142o po prostu. Nie by\u0142o kontaktu z tym gimnazjum. By\u0142 tam hebrajski, ale ja nie przywi\u0105zywa\u0142em wagi, nie uczy\u0142em si\u0119 [hebrajskiego]. Jedna nauczycielka, kt\u00f3r\u0105 zapami\u0119ta\u0142em. Nauczycielka chyba historii, tylko j\u0105 tak przypominam, jak przez mg\u0142\u0119. Nazwisk nie znam. Sk\u0105d si\u0119 to gimnazjum wzi\u0119\u0142o u mnie \u2013 nie wiem, dlaczego przerwa\u0142em \u2013 te\u017c nie wiem. Pami\u0119tam natomiast czapk\u0119, poniewa\u017c zrobiono mi zdj\u0119cie, nawet \u0142adne by\u0142o zdj\u0119cie. Czapka by\u0142a: otoczka niebieska, denko by\u0142o bia\u0142e, okr\u0105g\u0142a, bia\u0142y filc u g\u00f3ry, kolory \u0142adnie dobrane. Nie by\u0142o mundurk\u00f3w.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Potem by\u0142a przerwa [nie chodzi\u0142em do szko\u0142y], i szykowa\u0142em si\u0119 do gimnazjum pa\u0144stwowego. [\u017bydowskie gimnazjum, niepa\u0144stwowe nie posiada\u0142o uprawnie\u0144 prowadzenia egzamin\u00f3w maturalnych.] Na og\u00f3\u0142 sterowali mn\u0105 rodzice, nawet nie wiem, dlaczego zdawa\u0142em do gimnazjum pa\u0144stwowego, skoro moi bracia nie chodzili do tego gimnazjum. Prawdopodobnie chodzili do gimnazjum \u017cydowskiego, tak mi si\u0119 wydaje.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Gimnazja [w Kielcach] by\u0142y dwa gimnazja m\u0119skie, koedukacyjnych nie by\u0142o w Kielcach. Moje, im. Miko\u0142aja Reya, dzisiaj ono jest nazwane gimnazjum im. \u017beromskiego. To budynek by\u0142 taki jak gdyby poklasztorny, bo przylega\u0142 do niego budynek, w kt\u00f3rym si\u0119 mie\u015bci\u0142o seminarium duchowne. Jak si\u0119 nazywa\u0142a ta ulica? Jedno\u015bci Narodowej, co\u015b takiego, nie pami\u0119tam. Gimnazjum by\u0142o bardzo stare, tynki bardzo zniszczone. To drugie, gimnazjum \u015aniadeckich, by\u0142o raczej bogatsze, ucz\u0119szcza\u0142y tam dzieci z rodzin \u015bredniozamo\u017cnych. I by\u0142o te\u017c \u017ce\u0144skie gimnazjum, do kt\u00f3rego chodzi\u0142a moja <em>fiance <\/em>czyli narzeczona, gimnazjum Zimnowodziny [\u017ce\u0144ska szko\u0142a Stefanii Wolmnanowej-Zimnowodziny mie\u015bci\u0142a si\u0119 na rodu Placu Wolno\u015bci i ul. S\u0142owackiego]. Ta Zimnowodzina by\u0142a dyrektork\u0105. Pod koniec lat trzydziestych albo p\u00f3\u017aniej powsta\u0142o jeszcze jedno gimnazjum, tzw. Biskupie. To znaczy widocznie by\u0142o pod opiek\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Tak mi si\u0119 wydaje, poniewa\u017c w Kielcach by\u0142o biskupstwo.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja dosta\u0142em si\u0119 do tego polskiego [gimnazjum Reya] w drodze egzaminu, w 1926, tak mi si\u0119 wydaje. Zdawa\u0142em matematyk\u0119, j\u0119zyk polski, \u0142acina si\u0119 zaczyna\u0142a dopiero w gimnazjum, mia\u0142em j\u0105 cztery lata tylko. Przy czym zdawa\u0142o nas dw\u00f3ch, m\u00f3j przysz\u0142y szwagier [Mosze Baum] i ja. On zda\u0142 lepiej ni\u017c ja, jego przyj\u0119li od razu, a ja musia\u0142em powtarza\u0107 egzamin p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej. Cztery lata gimnazjum od pi\u0105tej do \u00f3smej, cztery klasy. W 1927 [zaczyna\u0142em], mniej wi\u0119cej co\u015b takiego. W 1930 by\u0142a matura.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Znalaz\u0142em si\u0119 w klasie, kt\u00f3ra liczy\u0142a sobie oko\u0142o 50 elew\u00f3w. Wychowawc\u0105 klasy by\u0142 Konradi, nauczyciel \u0142aciny. 50 uczni\u00f3w, w tym trzech pochodzenia \u017cydowskiego, o takich nazwiskach, kt\u00f3re pozwala\u0142y skonstruowa\u0107 male\u0144ki wycinek krajobrazu. Mianowicie by\u0142 Baum \u2013 by\u0142o drzewo, by\u0142 Gringras czyli by\u0142a zielona trawa, i by\u0142o jab\u0142ko, ten si\u0119 nazywa\u0142 Jab\u0142ko, ten trzeci, nie Appel, tylko Jab\u0142ko. W klasie \u017ce\u015bmy zajmowali czo\u0142owe miejsca. Tak si\u0119 sk\u0142ada\u0142o, \u017ce je\u015bli chodzi o poziom, to my\u015bmy w klasie, ta tr\u00f3jka, stanowi\u0142a czo\u0142\u00f3wk\u0119. By\u0142o paru bardzo zdolnych Polak\u00f3w, ale niewielu. Niekt\u00f3rzy byli jednostronnie [zdolni], na przyk\u0142ad dobrze literatur\u0119 opanowali. Do Bauma przychodzili do domu koledzy, on pomaga\u0142 w matematyce, polskim itd., on by\u0142 bardzo uczynny. Do mnie nie przychodzili.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>W klasie ta tr\u00f3jka nie trzyma\u0142a si\u0119 odr\u0119bnie. Rozp\u0142ywali\u015bmy si\u0119 w\u015br\u00f3d pozosta\u0142ych. Nie by\u0142o takiego wyizolowania w klasie. Nie by\u0142o jakich\u015b wyzwisk, przezwisk itd. Szybko mala\u0142a ilo\u015b\u0107 uczni\u00f3w. Nast\u0119pna klasa ju\u017c nie liczy\u0142a 50, a jakie\u015b 40, a do matury to nas dosz\u0142o gdzie\u015b oko\u0142o 30. Wykruszali si\u0119, nie przechodzili z klasy do klasy, albo warunki ekonomiczne by\u0142y takie, \u017ce nie wytrzymywali. Tam byli ch\u0142opcy ze wsi. By\u0142 taki Bezak. Wida\u0107 by\u0142o, \u017ce z ubogiej bardzo rodziny. W moim gimnazjum nie by\u0142o za du\u017co zamo\u017cnych dzieci. Koledzy z gimnazjum? Mam takie zdj\u0119cia zrobione pod Kielcami, to by\u0142a D\u0105br\u00f3wka, le\u015bnicz\u00f3wka. Mieszka\u0142 tam jeden z tych koleg\u00f3w, on si\u0119 nazywa\u0142 Marian Pilichowski, jest na zdj\u0119ciu. My\u015bmy robili takie spacerki 7 kilometrowe z Kielc do tej D\u0105br\u00f3wki, tam my\u015bmy posiedzieli, pogadali. Na tym si\u0119 to ko\u0144czy\u0142o. Dla tego ch\u0142opca [Pilichowskiego] sko\u0144czy\u0142o si\u0119, bo w rok czy dwa p\u00f3\u017aniej on umar\u0142. Prawdopodobnie ca\u0142y czas by\u0142 chory na p\u0142uca, mimo \u017ce syn le\u015bniczego. Bardzo porz\u0105dny, mi\u0142y ch\u0142opak.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Mundurek szkolny by\u0142: st\u00f3jka przy marynarce i kepi na g\u0142owie, z denkiem, jak kepi policjanta francuskiego. To by\u0142 obowi\u0105zkowy mundur gimnazjalny. Ci ch\u0142opcy na zdj\u0119ciu s\u0105 w mundurkach. To by\u0142o ju\u017c po maturze, ale to byli ch\u0142opcy ubodzy i ten str\u00f3j gimnazjalny by\u0142 zarazem ich strojem wyj\u015bciowym. Jeszcze go nie zd\u0105\u017cyli przerobi\u0107 na ubranie cywilne. Je\u017celi chodzi o dziewcz\u0119ta, to nie mieli\u015bmy z polskimi \u017cadnego kontaktu z wyj\u0105tkiem dzia\u0142alno\u015bci politycznej, p\u00f3\u017aniej, w Warszawie. Natomiast dziewcz\u0119ta polskie, na kt\u00f3re my\u015bmy oczywi\u015bcie te\u017c rzucali oczkiem chodzi\u0142y do gimnazjum \u015bwi\u0119tej Kingi. Nosi\u0142y takie czapeczki granatowe, ale to by\u0142y dziewcz\u0119ta, do kt\u00f3rych nam nie wolno si\u0119 by\u0142o zbli\u017cy\u0107, bo to grozi\u0142o jakimi\u015b konsekwencjami. Wiedzieli\u015bmy, \u017ce to si\u0119 mo\u017ce sko\u0144czy\u0107 jak\u0105\u015b bijatyk\u0105. W gimnazjum ulubionym moim sportem by\u0142y \u0142y\u017cwy, ja dobrze je\u017adzi\u0142em, by\u0142em dobrym gimnastykiem. To chocia\u017c [mimo, \u017ce] tam [na \u015blizgawce] dziewczynki polskie si\u0119 pojawia\u0142y, to nigdy\u015bmy nie pr\u00f3bowali, jak to m\u00f3wi\u0105, zagada\u0107, poderwa\u0107, nigdy!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nauczycieli s\u0142abo pami\u0119tam. Jest zdj\u0119cie uczni\u00f3w w klasie. Tam wida\u0107 piec kaflowy, \u0142awki z takimi pulpitami otwieranymi i mi\u0119dzy nami, w \u015brodku, siedzi Irena Breneisen, nauczycielka niemieckiego. Ja wszystkie te zdj\u0119cia klasowe [robi\u0142em], ustawia\u0142em grup\u0119, aparat sta\u0142 na statywie. W\u0142\u0105cza\u0142em tak zwany autoknips, czyli samowyzwalacz i bieg\u0142em na swoje miejsce. Bardzo cz\u0119sto na tych zdj\u0119ciach tak si\u0119 wpatruj\u0119 w aparat, sprawdzam, czy on dzia\u0142a. Ta mina moja jest troch\u0119 odmienna od miny pozosta\u0142ych koleg\u00f3w na zdj\u0119ciu. Te zdj\u0119cia klasowe nie by\u0142y robione Leic\u0105. Wtedy jeszcze to by\u0142 zwyk\u0142y mieszkowy aparacik ma\u0142y. Dzisiaj si\u0119 takich nie robi, nie produkuje si\u0119 w og\u00f3le. Taki aparat wyrzuca\u0142 podstawk\u0119, obiektyw by\u0142 z przodu w takim mieszku, woreczku z fa\u0142dami jak zw\u0119\u017caj\u0105ca si\u0119 harmonijka; prawdopodobnie mia\u0142em taki aparacik. Leic\u0119 mia\u0142em w p\u00f3\u017aniejszym czasie, jak by\u0142em na Politechnice. Potem robi\u0142em odbitki, sam. Wywo\u0142ywa\u0142em je, bo ten aparacik by\u0142 na klisz\u0119 szklan\u0105, mniej wi\u0119cej format 6 cm na 9 cm, nie na film. I ja robi\u0142em powi\u0119kszenia w laboratorium zak\u0142adu fotograficznego mojego ojca. Ja se sam to odbija\u0142em, powi\u0119ksza\u0142em i robi\u0142em takich 50, czy ile\u015b tych odbitek. Dla wszystkich koleg\u00f3w z klasy. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ju\u017c w bardzo wczesnym wieku zabawia\u0142em si\u0119 w korupcj\u0119, jako \u017ce rozdawa\u0142em zdj\u0119cia. Od koleg\u00f3w nic nie dostawa\u0142em, ale mo\u017cna by dzisiaj by\u0142o przeprowadzi\u0107 dow\u00f3d, gdybym trafi\u0142 na komisj\u0119 \u015bledcz\u0105, \u017ce przekupi\u0142em profesora, \u017cebym mia\u0142 lepsze stopnie. [Aluzja do sejmowych komisji \u015bledczych w Polsce, kt\u00f3re tropi\u0105 korupcj\u0119.]<\/p>\n<h5><\/h5>\n<p>Przypuszczam, \u017ce rodzina mamy by\u0142a przeci\u0119tnie religijna. Mama obserwowa\u0142a szabas, regularnie zapala\u0142a \u015bwiece. Dom [nasz] by\u0142 koszerny, ale pod koniec [w drugiej po\u0142owie lat 30.] rodzice z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 przestrzegali koszer, ale my [dzieci] nie: mleko, mi\u0119so [mieszali\u015bmy]. Nie demonstrowali\u015bmy jedzenia szynki, ale na mie\u015bcie, czy tam w szkole, to jad\u0142em kanapk\u0119 z szynk\u0105. Ja by\u0142em, jak to m\u00f3wi\u0105, bezwyznaniowy od chyba dwunastego, trzynastego roku \u017cycia. Bardzo wcze\u015bnie zerwa\u0142em z religi\u0105. Przesta\u0142em chodzi\u0107 do b\u00f3\u017cnicy z ojcem. Mnie nie zmuszano do chodzenia [do b\u00f3\u017cnicy]. Nie mia\u0142em bar micwy. By\u0107 mo\u017ce ten wp\u0142yw Szwajcarii odezwa\u0142 si\u0119 bardzo silnie. To mog\u0142o zawa\u017cy\u0107. Wszystko to razem sk\u0142ada\u0142o si\u0119 na tak\u0105 atmosfer\u0119: to nie by\u0142a asymilacja, ale tendencja taka by\u0142a, prawdopodobnie.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>B\u00f3\u017cnica by\u0142a w s\u0105siedztwie naszego mieszkania. W drugiej posesji [na s\u0105siedniej posesji], to by\u0142 parterowy budynek, dosy\u0107 d\u0142ugi, male\u0144ka posesja, b\u00f3\u017cnica si\u0119 tam mie\u015bci\u0142a, a w dni powszednie cheder [tam by\u0142]. Ojciec najpierw w ka\u017cd\u0105 sobot\u0119, a potem w wi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta tylko chodzi\u0142 do tej bo\u017cnicy. W latach 20. to by\u0142o bardziej takie XIX wieczne [bardziej przestrzega\u0142 zasad], a potem coraz rzadziej chodzi\u0142. Ojciec nosi\u0142 kapelusz, ale wtedy ka\u017cdy nosi\u0142 kapelusz albo kaszkiet. Nawet melonik mia\u0142 w kt\u00f3rych\u015b latach.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>By\u0142a synagoga na ulicy Starowarszawskiej [synagoga przy Nowowarszawskiej wystawiona w 1903 dzi\u0119ki wsparciu Moj\u017cesza Pfeffera], jest jeszcze chyba ta synagoga w Kielcach. Synagoga [w przeciwie\u0144stwie do b\u00f3\u017cnicy] to jest okaza\u0142y budynek z wszystkimi ozdobami, ma tak\u0105 platforemk\u0119, podest, nie wiem, jak to si\u0119 nazywa [bima]. To jest budynek pi\u0119trowy, obszerny, w kt\u00f3rym si\u0119 mo\u017ce pomie\u015bci\u0107, powiedzmy, ze dwie\u015bcie ludzi. Natomiast b\u00f3\u017cnica jest ma\u0142a [ed.note. w\u0142a\u015bciwie jest to rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy sztibl a b\u00f3\u017cnic\u0105 czyli synagog\u0105]. Tamta by\u0142a wielko\u015bci mieszkania.<\/p>\n<p>Obserwowano [u nas] pewien rytua\u0142. \u015awi\u0119ta Wielkanocne by\u0142y przestrzegane bardzo starannie, dlatego \u017ce by\u0142o smaczne jedzenie. Biszkopt z m\u0105ki macowej! Ja umiem zrobi\u0107 go do dzisiaj. Robi si\u0119 go tak samo jak z m\u0105ki zwyk\u0142ej. A m\u0105k\u0119 najlepiej zrobi\u0107 samemu \u2013 zemle\u0107 mac\u0119. To jest tak zwane paschalne ciasto, do niego si\u0119 pija\u0142o wino rodzynkowe, kt\u00f3re si\u0119 robi\u0142o w domu. Kupowano rodzynki, te rodzynki zakwasza\u0142o si\u0119, po prostu si\u0119 zalewa\u0142o ciep\u0142\u0105 wod\u0105, nie wiem, czy si\u0119 dodawa\u0142o cukier, czy nie, i po kilku dniach powstawa\u0142 nap\u00f3j, kt\u00f3ry my nazywali\u015bmy winem rodzynkowym; mia\u0142 mo\u017ce \u015blad alkoholu, ale zupe\u0142nie mizerny. Na tym stole wszystko tradycyjnie: jajka, woda solona, jakie\u015b mi\u0119so. Maca by\u0142a okr\u0105g\u0142a. Nigdy nie by\u0142o za moich czas\u00f3w macy kwadratowej, fabrycznej, tylko maca r\u0119cznie pieczona, okr\u0105g\u0142a, \u015bwietnie wypiekana, nier\u00f3wnomiernie, o niepor\u00f3wnywalnym smaku. Lepsza ni\u017c maca w\u0119gierska, kt\u00f3r\u0105 sprowadzano do Polski po wojnie.<\/p>\n<p>Jak m\u00f3wimy o \u015bwi\u0119tach, to przypominaj\u0105 mi si\u0119 przedwojenne smaki. Na g\u00f3rnych p\u00f3\u0142kach w tym kredensie z winogronami sta\u0142y jakie\u015b \u0142akocie, kt\u00f3re robi\u0142a matka: czasem scukrzone konfitury z wi\u015bni czy ze \u015bliwek; truskawki \u2013 nie, truskawki si\u0119 pojawi\u0142y bardzo p\u00f3\u017ano, w 20. latach my\u015bmy nie jadali truskawek. Natomiast by\u0142y wspania\u0142e wi\u015bnie, by\u0142y jagody, by\u0142y nie lubiane bardzo [przeze mnie] bor\u00f3wki czerwone. Owoce le\u015bne i owoce ogrodowe te\u017c by\u0142y tanie, si\u0119 kupowa\u0142o te pierwsze gruszki, to by\u0142y takie ma\u0142e czerwone, twarde gruszki, bardzo s\u0142odkie, nazywa\u0142y si\u0119 witarnie. Kiedy matka przynosi\u0142a kosz z bazaru za\u0142adowany prowiantami r\u00f3\u017cnymi [r\u00f3\u017cnym prowiantem], co si\u0119 da\u0142o kupi\u0107, a wi\u0119c: mleko, ser, jab\u0142ka, warzywa (sama targa\u0142a to) \u2013 mi\u0119dzy innymi by\u0142y tam gruszki. I przed domem my\u015bmy dopadali do tego kosza, nikt nie pami\u0119ta\u0142 o tym, \u017ce trzeba matce pom\u00f3c, tylko r\u0105czki si\u0119 zanurza\u0142o do tego kosza, i tam wyci\u0105gali\u015bmy te witarnie, matka zgrzana, czerwona na twarzy, sta\u0142a i u\u015bmiecha\u0142a si\u0119. Wypieki na jej twarzy i kolor tych witarni, to by\u0142o prawie to samo, to zapami\u0119ta\u0142em.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bor\u00f3wki by\u0142y bardzo \u0142atwo dost\u0119pne [tanie], zast\u0119powa\u0142y marmolad\u0119, kt\u00f3rej si\u0119 nie kupowa\u0142o, bo by\u0142a za droga i tymi bor\u00f3wkami si\u0119 smarowa\u0142o chleb, no to by\u0142o \u015bniadanie. Bor\u00f3wki zbierane by\u0142y w lasach podkieleckich, jaka\u015b kobieta ze wsi do domu je przynosi\u0142a. Podobnie [popularne] jak og\u00f3rki kiszone, kt\u00f3re si\u0119 jad\u0142o w charakterystyczny spos\u00f3b, mianowicie og\u00f3rki by\u0142y krojone nie na plasterki tylko na cztery cz\u0119\u015bci, cztery \u0107wiartki takie. I bra\u0142o si\u0119 te\u017c kawa\u0142ek chleba z mas\u0142em na \u015bniadanie, kawa\u0142ek sera, wspania\u0142ego sera bia\u0142ego, ser w formie serca. Chleb kupowany by\u0142 r\u00f3\u017cny. Przypominam sobie tak\u0105 scenk\u0119, chyba w roku 20., najstarszy brat przyni\u00f3s\u0142 sk\u0105d\u015b wojskowy chleb, kt\u00f3ry si\u0119 nazywa\u0142o komi\u015bniak. To by\u0142 chleb z formy, bo chleby nie by\u0142y wtedy robione z formy, by\u0142y okr\u0105g\u0142e. I siada\u0142o si\u0119 do sto\u0142u, ojciec kt\u00f3ry doskonale umia\u0142 kroi\u0107 chleb, kroi\u0142 takie r\u00f3wne kromki, no i te kromki matka rozdawa\u0142a. Mas\u0142o by\u0142o ose\u0142kowe, te\u017c by\u0142o tanie, jajka by\u0142y tanie, nabia\u0142 by\u0142 bardzo tani wtedy.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u00f3wi\u0142em ju\u017c, \u017ce najpierw si\u0119 uczy\u0142em w gimnazjum \u017cydowskim, w kt\u00f3rym nie by\u0142o matury, a potem si\u0119 przenios\u0142em do Reya, w kt\u00f3rym by\u0142a matura. Ja i ten m\u00f3j [przysz\u0142y] szwagier [Mosze Baum] si\u0119 wybierali\u015bmy na Politechnik\u0119. Dlaczego? Nie wiem, co mn\u0105 kierowa\u0142o. Na pierwszy rok [Politechniki] zdawa\u0142o 180 ch\u0142opc\u00f3w, z tego oko\u0142o 10% to byli \u017bydzi. Czyli istnia\u0142o co\u015b takiego jak numerus clausus, nie nullus, ale clausus. Zdawa\u0142 jeszcze jeden z Kielc, Gliksman. \u017be\u015bmy si\u0119 przyja\u017anili, ale lu\u017ano. To by\u0142a taka mieszcza\u0144ska rodzina, nieliczna, ale bardzo uboga. To znaczy ani krawcy, ani szewcy, to byli handlowcy [handlarze]. To, co pami\u0119tam [na ich temat], to strasznie przetarty dywan w pokoju \u015brodkowym, prawie bez mebli. Gliksman zawsze by\u0142 ubogi, biedny, bardzo zepsute z\u0119by mia\u0142, nie mieli pieni\u0119dzy na dentyst\u0119. Zawsze chodzi\u0142 w tym swoim mundurku szkolnym, a na Politechnice te\u017c nosi\u0142 jak\u0105\u015b tak\u0105 st\u00f3jk\u0119 i gumowy ko\u0142nierzyk mia\u0142. To by\u0142 bia\u0142y, sztywny ko\u0142nierz, zapinany i potem by\u0142 gors, tak si\u0119 nosi\u0142o: koszula z gorsem. Ale my\u015bmy si\u0119 \u015bmiali, \u017ce Gliksman ma jeszcze mankiety sztywne po\u0142\u0105czone sznurkami z ko\u0142nierzem, tylko gors, sznurki i mankiety, tak \u017ce\u015bmy si\u0119 \u015bmiali. Prawdopodobnie mia\u0142 jedn\u0105 koszul\u0119.<\/p>\n<h3><\/h3>\n<p>Przyjecha\u0142em do Warszawy [1931 lub 1932] i wynaj\u0119li\u015bmy mieszkanko [razem z koleg\u0105 Baumem], pok\u00f3j u madame F\u00fcrst, F\u00fcrst przed \u00fc. Pani F\u00fcrst chyba by\u0142a \u017byd\u00f3wk\u0105. Mia\u0142a lat wtedy mniej wi\u0119cej 60. By\u0142a \u015bmieszn\u0105 osob\u0105, z Niemiec si\u0119 wywodzi\u0142a, m\u00f3wi\u0142a biegle po niemiecku, dobrze po polsku, mia\u0142a czasem takie niezbyt wytworne anegdotki, troch\u0119 grubia\u0144skie. Pi\u0119tro to by\u0142o pi\u0105te, ma\u0142y pokoik. To by\u0142o przy pryncypalnej ulicy Marsza\u0142kowskiej. Oczywi\u015bcie oficyna, nie front, tylko oficyna, bez windy, ale mieli\u015bmy stamt\u0105d \u015bwietny widok. Z naszego okna by\u0142o wida\u0107 Cedergren, czyli dawn\u0105 central\u0119 telegraficzn\u0105 na ulicy Zielnej, to dzisiaj jest Fundacja Nissenbaum\u00f3w. I my\u015bmy przez okno flirtowali z tymi telefonistkami na odleg\u0142o\u015b\u0107 dobrych 100 metr\u00f3w.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dostawa\u0142em 50 z\u0142 z domu i mama przysy\u0142a\u0142a raz w miesi\u0105cu takie solidne paczki \u017cywno\u015bciowe, no i to wystarcza\u0142o, bo mieszkanie kosztowa\u0142o chyba ze 20 z\u0142otych. Te 50 z\u0142otych mia\u0142y mi s\u0142u\u017cy\u0107 do op\u0142aty mieszkania i utrzymania si\u0119 bez korepetycji. W latach 1932, 1933. Ja te\u017c ubiera\u0142em si\u0119 w domu, szyto mi w Kielcach. Uszycie ubrania nie by\u0142o specjalnie drogie. Czy buty na przyk\u0142ad \u2013 to by\u0142o kupione w Kielcach.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Je\u015b\u0107 to my\u015bmy u madamme F\u00fcrst nie jedli, jad\u0142o si\u0119 na mie\u015bcie za 50 groszy. Przewa\u017cnie w jad\u0142odajniach. Na przyk\u0142ad blisko naszego domu, kt\u00f3ry mia\u0142 numer 100 chyba, pod 120 czy 127 by\u0142a taka restauracja, dzisiaj by\u015bmy powiedzieli snackbar, w kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 rybk\u0119 po \u017cydowsku, kie\u0142bask\u0119 z kapust\u0105 znakomicie przyprawion\u0105. Bra\u0142o si\u0119 bu\u0142k\u0119, kapust\u0119 z t\u0105 kie\u0142bask\u0105, i to by\u0142 obiad. To by\u0142o drogie. Tam si\u0119 nie jada\u0142o codziennie, oczywi\u015bcie. Natomiast za 50 groszy, czasem za 70, mo\u017cna by\u0142o zje\u015b\u0107 obiad na rogu \u015aniadeckich i dzisiejszego Placu Konstytucji: piecze\u0144, z kartoflami, z buraczkami, sztuk\u0119 mi\u0119sa. Pan Rajmer si\u0119 nazywa\u0142 [w\u0142a\u015bciciel], o ile sobie przypominam. By\u0142 taki barek na pi\u0119terku, w kt\u00f3rym si\u0119 dostawa\u0142o jarskie jedzenie, na przyk\u0142ad zapiekank\u0119 z kartofli, grzyb\u00f3w i jajek za 50 groszy, du\u017ca porcja. Naprzeciwko Rajmera by\u0142 jeden z najbardziej ekskluzywnych sklep\u00f3w: \u201eBracia Pakulscy\u201d. \u201eBracia Pakulscy\u201d sprzedawali od najlepszej herbaty i kawy, poprzez ba\u017canty, kurczaki\u2026 Oczywi\u015bcie by\u0142 cukier, itd. W tym sklepie mo\u017cna by\u0142o dostawa\u0107 najlepsze ryby, kawior mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107. I by\u0142a taka jad\u0142odajnia, w kt\u00f3rej raz by\u0142em, \u201ePod Srebrn\u0105 R\u00f3\u017c\u0105\u201d. Tam za dwa z\u0142ote mo\u017cna by\u0142o bardzo dobrze zje\u015b\u0107. No i by\u0142a te\u017c taka garkuchnia na Marja\u0144skiej ulicy, to ju\u017c wej\u015bcie do \u017cydowskiej dzielnicy, za jedn\u0105 z\u0142ot\u00f3wk\u0119 dostawa\u0142o si\u0119 obiad z pi\u0119ciu da\u0144. To by\u0142 super luksus, bo si\u0119 dostawa\u0142o zak\u0105sk\u0119, to by\u0142a oczywi\u015bcie w\u0105tr\u00f3bka z cebulk\u0105, albo \u015bledzik jaki\u015b, na drugie ros\u00f3\u0142 z makaronem, na trzecie kawa\u0142ek jakiej\u015b pieczeni, albo kura. No, kura oczywi\u015bcie z dodatkami wszelkimi do tego. Potem by\u0142 jaki\u015b deser: kawa\u0142ek ciasta i jeszcze by\u0142 kompot. To by\u0142y domowe obiady. 20 os\u00f3b [tam przychodzi\u0142o]. Wchodzi\u0142o si\u0119, zjada\u0142o, p\u0142aci\u0142o i wychodzi\u0142o.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zmieniali\u015bmy pokoje od czasu do czasu, bli\u017cej Politechniki, bo [du\u017co] kosztowa\u0142 przejazd tramwajem. (Ja my\u015bl\u0119, \u017ce dlatego mi si\u0119 tak cz\u0119sto \u015bni teraz ten odcinek Marsza\u0142kowskiej w zmienionej scenerii, bo musia\u0142em dosy\u0107 cz\u0119sto maszerowa\u0107 per pedes stamt\u0105d po Plac Politechniki). Przenie\u015bli\u015bmy si\u0119 na Pu\u0142awsk\u0105. To [ci] pa\u0144stwo si\u0119 nazywali \u0141\u0119gowie, to by\u0142a rodzina \u017cydowska te\u017c, \u0141\u0119ga. \u017bycia towarzyskiego za bardzo nie mia\u0142em na studiach. Te sprawy zwi\u0105zane z polityk\u0105 absorbowa\u0142y bardzo. Do organizacji socjalistycznej OMS \u017bycie trafi\u0142em na Politechnice. Do \u017bycia nale\u017celi i \u017bydzi i Polacy, Polacy najcz\u0119\u015bciej pochodzenia, jak si\u0119 to m\u00f3wi\u0142o, proletariackiego. Ja te\u017c nale\u017ca\u0142em p\u00f3\u017aniej do Komunistycznego Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dla [od] organizacji \u017bycie mieli\u015bmy z Baumem zadanie: trzeba by\u0142o zrobi\u0107 powielacz do drukowania gazetki. Musieli\u015bmy zrobi\u0107 stela\u017c metalowy, kt\u00f3re\u015bmy wykombinowali z element\u00f3w jakiej\u015b maszyny, potem trzeba by\u0142o dorobi\u0107 do tego wa\u0142ki, jakie\u015b k\u00f3\u0142ka nap\u0119dowe, jakie\u015b linki. Te wa\u0142ki by\u0142y powlekane tak\u0105 grub\u0105 tward\u0105 jak gdyby \u017celatyn\u0105 i ich zadaniem by\u0142o nabieranie farby roztartej na p\u0142ytce. Oczywi\u015bcie by\u0142 druk [czcionki], druk u\u0142o\u017cony by\u0142 w kasetk\u0119. To by\u0142a praktycznie r\u0119czna robota, ale kilkaset egzemplarzy dziennie mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107. I my\u015bmy tak\u0105 maszynk\u0119 wykombinowali, korzystaj\u0105c z mo\u017cliwo\u015bci, jakie dawa\u0142y warsztaty na ulicy G\u0119siej, Pawiej. (Bo tam mie\u015bci\u0142y si\u0119 wszelakiego rodzaju \u017cydowskie warsztaty, takie manufakturki, kt\u00f3re robi\u0142y i torebki, i \u015blusark\u0119, i zamki do drzwi, i klucze dorabia\u0142y, no i szprychy, rowery naprawia\u0142y itd., i piekarnie te\u017c tam by\u0142y). Wi\u0119c my\u015bmy tak\u0105 maszynk\u0119 zbudowali i ustawiono j\u0105 na czwartym pi\u0119trze domu, w mieszkaniu \u017cydowskim i t\u0119 maszynk\u0119 przez par\u0119 miesi\u0119cy obs\u0142ugiwa\u0142a taka dziewczyna, 18-latka, poetka, kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142a tylko po \u017cydowsku. Nie wiem, jak si\u0119 nazywa\u0142a. Unika\u0142o si\u0119 podawania imion, nazwisk ze wzgl\u0119du na to, \u017ce w policji mo\u017cna by\u0142o wy\u015bpiewa\u0107. Ta dziewczyna obs\u0142ugiwa\u0142a to a\u017c do wpadunku, kiedy policja mieszkano zaj\u0119\u0142a, razem z t\u0105 maszynk\u0105, z t\u0105 panienk\u0119, kt\u00f3ra potem dosta\u0142a sze\u015b\u0107 lat. I siedzia\u0142a.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Pami\u0119tam, na Ciep\u0142ej by\u0142a jaka\u015b fabryka. Mieli\u015bmy zorganizowa\u0107 mas\u00f3wk\u0119. To polega\u0142o na tym, \u017ce kiedy robotnicy wychodzili ze zmiany, trzeba by\u0142o stan\u0105\u0107 na jakim\u015b krzese\u0142ku sk\u0142adanym, czy na jakiej\u015b \u0142aweczce i zacz\u0105\u0107 wykrzykiwa\u0107: towarzysze!! I potem m\u00f3wca wychodzi\u0142 i zaczyna\u0142 przemawia\u0107, \u017ce tu \u017cyjemy w Polsce faszystowskiej, \u017ce tam hitlerowcy itd., no przem\u00f3wienie takie kr\u00f3tkie, zwi\u0119z\u0142e przem\u00f3wienie, \u017ce rz\u0105d faszystowski. To trwa\u0142o pi\u0119\u0107 minut, dziesi\u0119\u0107 minut, i potem si\u0119 rozbiegano. Moja rzecz by\u0142a prawdopodobnie, tak sobie przypominam, zwo\u0142ywa\u0107 tych ludzi. Ale by\u0142y jeszcze inne [dzia\u0142ania]. Na przyk\u0142ad takie przerzucenie do Czechos\u0142owacji, gdzie partia komunistyczna by\u0142a legalna, i trzeba by\u0142o przerzuci\u0107 szef\u00f3w, a w\u0142a\u015bciwie szefa czyli sekretarza KZMP, kt\u00f3rym by\u0142 wtedy Zambrowski. [Roman Zambrowski, w\u0142a\u015bc. Rubin Nusbaum, 1909-1977, dzia\u0142acz komunistyczny, cz\u0142onek KPP, w latach 1930-1938 w kierownictwie KZMP, w czasie wojny organizator Zwi\u0105zku Patriot\u00f3w Polskich w ZSRR; do 1968 roku we w\u0142adzach komunistycznych w Polsce, oskar\u017cony o syjonizm, zosta\u0142 usuni\u0119ty z partii.] To ten Zambrowski, kt\u00f3rego syn Antoni przeszed\u0142 do Solidarno\u015bci. No i wtedy my\u015bmy pomagali dojecha\u0107 do Zakopanego, znale\u017a\u0107 przewodnika, etc., \u017ceby u\u0142atwi\u0107 mu przej\u015bcie na drug\u0105 stron\u0119. On si\u0119 przedostawa\u0142 pieszym oczywi\u015bcie traktem. I ten przewodnik, kt\u00f3ry te\u017c by\u0142 na og\u00f3\u0142 z lewicy, przeprowadzi\u0142 go na drug\u0105 stron\u0119. Czyli by\u0142y takie r\u00f3\u017cne roboty zleceniowe.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Aresztowano mnie przed wojn\u0105. Zosta\u0142em zawieszony w prawach studenta. By\u0142em na 3 roku, oskar\u017cony o udzia\u0142 w organizacji komunistycznej. Skonfiskowano u mnie dwie ksi\u0105\u017cki rosyjskie. To by\u0142y wiersze Siergieja Jesienina. [Siergiej Jesienin, 1895-1925, poeta rosyjski, autor zbior\u00f3w: \u201eRadunica\u201d, \u201eSpowied\u017a chuligana\u201d, \u201eMoskwa pijacka\u201d, \u201eMotywy perskie\u201d; wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca skandalizuj\u0105cej grupy poetyckiej ima\u017cyst\u00f3w.] (Ja bardzo lubi\u0142em Jesienina i jeszcze dzisiaj pami\u0119tam po\u0142ow\u0119 pi\u0119knego wiersza \u201ePismo k\u017ce\u0144szczynie\u201d [ros. list do kobiety], pi\u0119kny wiersz). A sk\u0105d u studenta Politechniki j\u0119zyk rosyjski? Ot\u00f3\u017c, ksi\u0105\u017cki techniczne w Polsce wydawane by\u0142y t\u0142umaczeniem z niemieckiego i by\u0142y bardzo drogie. Natomiast Rosjanie nie przestrzegali praw autorskich i wydawali te ksi\u0105\u017cki po rosyjsku, na lichym papierze i eksportowali do Polski. One by\u0142y dost\u0119pne dla mojej kieszeni. Ja dwa miesi\u0105ce siedzia\u0142em: w wi\u0119zieniu na Dani\u0142owiczowskiej, a potem w Pu\u0142tusku. To by\u0142o w 1933 albo w 1934 roku. Grozi\u0142 mi proces. Mia\u0142em dobrego adwokata, Cyranka. I rodzice i bracia wy\u0142o\u017cyli na to swoich kilkaset z\u0142otych, chyba 600. (Nigdy mi \u017cadnych pretensji z tego tytu\u0142u nie robili). W ko\u0144cu mnie uniewinniono, czy raczej spraw\u0119 umorzono.<\/p>\n<h3><\/h3>\n<p>Fel\u0119 [przysz\u0142a \u017cona] pozna\u0142em, jak ona mia\u0142a 17 lat, a ja mia\u0142em 23, ju\u017c w czasach Politechniki. Chodzi\u0142em do tego mojego przyjaciela [do jego domu w Kielcach], do Ma\u0144ka, [Mosze Baum, brat Feli]. No i z t\u0105 rodzin\u0105 jako\u015b si\u0119 zaprzyja\u017ani\u0142em. (Oni do mnie mieli inny [lepszy] stosunek ni\u017c moi bliscy do mojej przysz\u0142ej). Fela chodzi\u0142a jeszcze do gimnazjum. Ona by\u0142a z 1917 roku, 20 wrze\u015bnia 1917. Do Zimnowodziny [gimnazjum \u017ce\u0144skie w Kielcach] chodzi\u0142a. Ona sko\u0144czy\u0142a szko\u0142\u0119, ale nie zdawa\u0142a matury. Tak mi si\u0119 zdaje. Ojciec Feli by\u0142 krawcem, a zarazem wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem sklepu z materia\u0142ami krawieckimi. Sklep by\u0142 od frontu, a warsztat od ty\u0142u. To liczna by\u0142a rodzina. Kilku braci mia\u0142o wsp\u00f3lny sklep na ulicy Kolejowej, p\u00f3\u017aniejszej Sienkiewicza. Oni przyjmowali zam\u00f3wienia, brali miar\u0119 i szyli na miejscu, w tym sklepie. Jej rodzina mieszka\u0142a na ulicy Czystej, p\u00f3\u017aniejszej Fosza, w domu, kt\u00f3ry by\u0107 mo\u017ce jeszcze istnieje. Kilku braci ojca Feli mieszka\u0142o w tym domu, w kt\u00f3rym mia\u0142 miejsce pogrom w Kielcach w 1946 roku, tam w\u0142a\u015bnie na Plantach. Ale im si\u0119 nic nie sta\u0142o, poniewa\u017c w 1946 ju\u017c na \u015bwiecie dawno ich [tej rodziny] nie by\u0142o. Z wyj\u0105tkiem Icka vel Jacka Baum, kt\u00f3ry wyl\u0105dowa\u0142 z \u017con\u0105 w Nowym Jorku, i zdaje si\u0119, by\u0142 taks\u00f3wkarzem, a reszta rodziny \u2013 nie wiem, nie wiem\u2026 Przepad\u0142a.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Mama Feli \u2013 nie wiem, jak si\u0119 nazywa\u0142a [Balbina], a ojciec \u2013 Szymon. Oni byli prawdopodobnie m\u0142odsi od moich rodzic\u00f3w o kilka lat, ale ja nie wiem, kiedy moi rodzice si\u0119 urodzili. Nie wiem, sk\u0105d pochodzili [rodzice Feli]. Rodzina \u017cony by\u0142a wierz\u0105ca, ale tak umiarkowanie. Ojciec na pewno by\u0142 w mycce i prawdopodobnie chodzi\u0142 co sobot\u0119 [do synagogi], \u015bwiece zapalali co sobot\u0119, ale nie by\u0142o jakiego\u015b szczeg\u00f3lnego podkre\u015blania \u017cydowsko\u015bci, nie.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Wiem, \u017ce jeden z tej rodziny zajmowa\u0142 si\u0119 handlem nabia\u0142em, mia\u0142 taki sklepik na ulicy Kolejowej, nazwali go Pachciarek. Od s\u0142owa pachciarz. A pachciarz to by\u0142 w\u0142a\u015bnie taki cz\u0142owiek, kt\u00f3ry si\u0119 zajmowa\u0142 handlem nabia\u0142em u \u017byd\u00f3w. Nabia\u0142 skupowano, mimo, \u017ce nie koszerny, u ch\u0142op\u00f3w. Bo nie by\u0142o innego wyj\u015bcia, tu ju\u017c nic nie pomog\u0142y \u017cadne zakazy, mo\u017cna by\u0142o dzieli\u0107 mleczne od mi\u0119snego, koszer i tak dalej, ale kupi\u0107 trzeba by\u0142o mas\u0142o, \u015bmietan\u0119, jajka. I one nie by\u0142y potem jako\u015b koszerowane.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Zak\u0142ad [fotograficzny ojca] by\u0142 g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu i pocz\u0105tkiem powstawania fabryki fotograficznej Orion i naszego przeniesienia si\u0119 z ulicy Kolejowej na ulic\u0119 Czyst\u0105, p\u00f3\u017aniej nazwan\u0105 ulic\u0105 marsza\u0142ka Fosza. Przypuszczam, \u017ce ojciec zaci\u0105gn\u0105\u0142 po\u017cyczk\u0119 na ten dom. M\u00f3j szwagier [Chaskiel Majtek], z kt\u00f3rym rozmawia\u0142em bardzo niedawno jeszcze [przez telefon], wspomnia\u0142, \u017ce ojciec by\u0142 na progu bankructwa, \u017ce by\u0142 strasznie zad\u0142u\u017cony tu\u017c przed wojn\u0105. To m\u00f3g\u0142 by\u0107 rok gdzie\u015b 1930, 1932, 1931 [kiedy zbudowano fabryczk\u0119]. To by\u0142a taka parcela niewielka. Na tej parceli zbudowano kamieniczk\u0119 wysoko\u015bci dw\u00f3ch pi\u0119ter, w kt\u00f3rej by si\u0119 mie\u015bci\u0142y trzy mieszkania: parter, pierwsze pi\u0119tro i drugie pi\u0119tro, i zbudowano dla dozorcy jeszcze tak\u0105 przybud\u00f3wk\u0119 niewielk\u0105, murowan\u0105, i kom\u00f3rki by\u0142y oczywi\u015bcie. Bez kom\u00f3rek si\u0119 nie ob\u0119dzie, solidne takie szopy, gdzie sk\u0142adano materia\u0142 surowy, na przyk\u0142ad bel\u0119 papieru fotograficznego, jakie\u015b pakiety szk\u0142a, itd.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Na drugim pi\u0119trze mie\u015bcili\u015bmy si\u0119 my \u2013 mieszkanie trzypokojowe, tam ju\u017c by\u0142a \u0142azienka bardzo skromniutka, ale \u0142azienka, by\u0142 balkonik niewielki. Ja ju\u017c tam nie mieszka\u0142em, tylko na wakacje przyje\u017cd\u017ca\u0142em do domu, na wakacje z wy\u0142\u0105czeniem jednego miesi\u0105ca praktyki gdzie\u015b w fabryce. (Ja miewa\u0142em praktyk\u0119 w Andrychowie, w \u0141odzi w kilku fabrykach, w fabryce pod Kielcami). Z jednego mieszkania na pierwszym pi\u0119trze urz\u0105dzono hal\u0119, gdzie produkowano papier fotograficzny, bo szklane klisze produkowano w spos\u00f3b bardziej prymitywny, du\u017co r\u0119cznej roboty.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Natomiast [\u017ceby produkowa\u0107] papier fotograficzny, trzeba by\u0142o zbudowa\u0107 maszyn\u0119 z kilkoma b\u0119bnami, maszyn\u0119 szeroko\u015bci, bo ja wiem, metra mniej wi\u0119cej, i dw\u00f3ch metr\u00f3w wysoko\u015bci, na kt\u00f3rych przewija\u0142 si\u0119 papier. Ten papier si\u0119 zanurza\u0142o w takie kuwety, w kt\u00f3rych by\u0142 roztw\u00f3r utrzymywany w sta\u0142ej temperaturze, ten roztw\u00f3r to by\u0142a emulsja, ale papier musia\u0142 by\u0107 tak zanurzany, \u017ceby tylko jedna strona by\u0142a pokryta. Potem szed\u0142 do g\u00f3ry, na wa\u0142ki i zwisa\u0142, takie festony [lu\u017ano zwisaj\u0105cy papier, lekko faluj\u0105cy, d\u0142ugie p\u00f3\u0142 rulony] si\u0119 uk\u0142ada\u0142y. I ten papier zwisa\u0142, posuwa\u0142 si\u0119 do przodu, by\u0142 nadmuch powietrza ciep\u0142ego, filtrowanego, czyszczonego, (ja zaprojektowa\u0142em ten filtr z pier\u015bcieniami, kt\u00f3re by\u0142y w takim ogromnym, ogromnym, b\u0119bnie spryskiwanym wod\u0105). I powietrze przechodzi\u0142o przez ten b\u0119ben spryskiwany wod\u0105. Potem powietrze sz\u0142o do takich rur, takiego blaszanego ruroci\u0105gu, kt\u00f3ry mia\u0142 z boku otwory, i z tych otwor\u00f3w dmucha\u0142o na te festony i papier powietrze ju\u017c cz\u0119\u015bciowo podgrzane i oczyszczone, papier ju\u017c suchy si\u0119 rolowa\u0142 od razu, i w pewnym momencie no\u017cycami odcinany by\u0142, r\u0119cznie chyba. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 sprz\u0119tu w tej fabryce by\u0142a zaprojektowana przeze mnie i przez ojca.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>W fabryczce pracowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c m\u00f3j brat Leopold jako chemik. Jedyny przyrz\u0105d, kt\u00f3ry my\u015bmy kupili, to by\u0142 tak zwany densometr, przyrz\u0105d do mierzenia g\u0119sto\u015bci optycznej. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby sprawdza\u0107, jaka jest przepuszczalno\u015b\u0107 \u015bwiat\u0142a kliszy. Pami\u0119tam, \u017ce Leopold zaj\u0105\u0142 si\u0119 t\u0105 stron\u0105. Natomiast Artur chyba nie pracowa\u0142 w tej fabryce fotograficznej, bo si\u0119 przeni\u00f3s\u0142 do Cz\u0119stochowy. Maurycy by\u0107 mo\u017ce pracowa\u0142 w zak\u0142adzie fotograficznym jako retuszer, a poza tym on ju\u017c mia\u0142 wtedy takie powa\u017cne zami\u0142owania malarskie. Sporo malowa\u0142. Zachowa\u0142o si\u0119 du\u017ce zdj\u0119cie, by\u0107 mo\u017ce jest u Ani [u c\u00f3rki], na kt\u00f3rym jest w\u0142a\u015bciciel fabryki \u2013 ojciec m\u00f3j w towarzystwie ca\u0142ego personelu. Personel liczy\u0142 sobie wtedy, na tym zdj\u0119ciu, ze 30, 40 os\u00f3b, z tego oko\u0142o 10 os\u00f3b to by\u0142a rodzina, to by\u0142y siostry, kuzyni. Tam jest sporo twarzy.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja takie rury dla tej fabryczki zaprojektowa\u0142em, korzystaj\u0105c z literatury technicznej, jak\u0105 mia\u0142em na Politechnice, a wykona\u0142 je blacharz, kt\u00f3ry si\u0119 nazywa\u0142 Cyna. Niezwykle mi\u0142y, zdolny cz\u0142owiek, w tym kaszkiecie \u017cydowskim, on to wykona\u0142 te przewody. Ten Cyna g\u0142\u00f3wnie zajmowa\u0142 si\u0119 kryciem dach\u00f3w. Dachy kry\u0142 albo pap\u0105 i smo\u0142owa\u0142, albo kry\u0142 je blach\u0105, kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o lutowa\u0107. Ot\u00f3\u017c lutowanie blachy wymaga\u0142o zastosowania spoiwa, kt\u00f3rym by\u0142 stop cyny, (nie cyna czysta, bo cyna czysta by\u0142a droga), kt\u00f3re odpowiednio podgrzane, topi\u0142o si\u0119 i miejsce styku lutowa\u0142o si\u0119 tak, \u017ceby oczywi\u015bcie dach by\u0142 szczelny, bo inaczej przecie\u017c przecieka\u0142aby woda deszczowa. Ot\u00f3\u017c Cyna si\u0119 tym zajmowa\u0142, ale zajmowa\u0142 si\u0119 te\u017c innymi pracami. By\u0142o ich sporo, bo z blachy ocynkowanej robiono rynny na przyk\u0142ad. A dlaczego nazwali\u015bmy go Cyna? Dlatego, \u017ce kropelki tej cyny, wtedy kiedy on lutowa\u0142 blach\u0119, pryska\u0142y [mu] na twarz i zostawia\u0142y takie \u015blady poczernione, [i jego] twarz by\u0142a pokryta i r\u0119ce by\u0142y pokryte takimi czarnymi plamkami.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja si\u0119 zainteresowa\u0142em spraw\u0105 zawod\u00f3w [\u017cydowskich] wtedy dopiero, kiedy zacz\u0105\u0142em pisa\u0107 sw\u00f3j tak zwany pami\u0119tnik, czyli te swoje \u201eOkruchy\u201d. Zastanowi\u0142o mnie to, \u017ce m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o \u017bydach \u201echande\u0142es\u201d. \u017byd to jest w\u0142a\u015bciwie handlarz, prawda? A ja tak sobie my\u015bl\u0119: przecie\u017c Cyna to nie by\u0142 handlarz, Cyna to by\u0142 blacharz. Ojciec mojej \u017cony by\u0142 krawcem, a \u017ce mia\u0142 sklep, do kt\u00f3rego przychodzili klienci i mierzyli sobie szyte u niego ubrania?, ale on szy\u0142 ubrania, jego bracia te\u017c byli krawcami, ojciec m\u00f3j by\u0142 fotografem, czyli z zawodu by\u0142 rzemie\u015blnikiem. Albo na przyk\u0142ad mosi\u0119\u017cnik. W ka\u017cdym domu \u017cydowskim by\u0142 lichtarz przecie\u017c, nie? Wi\u0119kszy, mniejszy, ale by\u0142. Ot\u00f3\u017c mosi\u0119\u017cnik to by\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry si\u0119 zajmowa\u0142 odlewaniem z mosi\u0105dzu lichtarzy, prawdopodobnie odlewa\u0142 r\u00f3wnie\u017c i inne rzeczy. Z\u0142otnicy \u017bydzi byli, byli zegarmistrze. Ku\u015bnierze byli. Wo\u017anice, kt\u00f3rzy zajmowali si\u0119 przewozem towar\u00f3w, na przyk\u0142ad wod\u0119 wozi\u0142 \u2013 woziwoda, byli doro\u017ckarze, byli tragarze. \u0141aciarz to by\u0142 szewc, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 \u0142ataniem but\u00f3w. Niekt\u00f3re z tych profesji nie nale\u017ca\u0142y do honorowanych. Na przyk\u0142ad moja rodzina niech\u0119tnie odnosi\u0142a si\u0119 do przysz\u0142ej mojej \u017cony, tak przynajmniej twierdzi\u0142a do ko\u0144ca swojego \u017cycia moja \u017cona, dlatego \u017ce ojciec jej by\u0142 krawcem.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Byli rzemie\u015blnicy, handlarze i kupcy. Kupcy wielcy, tak jak Szejnfeld, kt\u00f3ry mia\u0142 sklep winny, to by\u0142a lepsza kategoria. Szewc \u0142aciarz to by\u0142a jedna z najni\u017cszych kategorii rzemie\u015blnika \u017byda. I taki \u0142aciarz mieszka\u0142 w tej kamienicy, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem lub wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 ojciec mojej \u017cony, Baum. I ten \u017byd mie\u015bci\u0142 si\u0119 w takiej kom\u00f3rce pod schodami ze swoj\u0105 liczn\u0105 rodzin\u0105, \u017ce to si\u0119 nie chce wierzy\u0107, \u017ce tam rodzina mog\u0142a si\u0119 pomie\u015bci\u0107. Prawdopodobnie na noc gdzie\u015b cz\u0119\u015b\u0107 rodziny wychodzi\u0142a, bo to niemo\u017cliwe by\u0142o, \u017ceby on tam mia\u0142 i warsztat, na kt\u00f3rym wykonywa\u0142 swoje skomplikowane operacje, i \u017ceby rodzina tam si\u0119 mie\u015bci\u0142a. I w tej rodzinie by\u0142a taka dziewczynka, kt\u00f3ra chorowa\u0142a na heinegomedina [popr. heinemedina \u2013 wirusowa choroba zaka\u017ana, najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105ca u dzieci, charakteryzuj\u0105ca si\u0119 pora\u017ceniem mi\u0119\u015bni], albo mia\u0142a z biodrem do czynienia. Ona si\u0119 nazywa\u0142a Chajka, t\u0119 dziewczynk\u0119 doskonale pami\u0119tam. Musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce zacz\u0105\u0142em dyktowa\u0107 tak\u0105 mini nowelk\u0119 na jej temat.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Chajk\u0119 spotka\u0142em, kiedy ju\u017c mia\u0142em lat chyba 18 czy 20, bieg\u0142em na pi\u0119tro do mojego przyjaciela, do tego Bauma, albo do Feli, do tej mojej przysz\u0142ej \u017cony, i na schodach siedzia\u0142a ta dziewczynka. Lat mo\u017ce mia\u0142a osiem do dziesi\u0119ciu i pod\u015bpiewywa\u0142a sobie, tak nuci\u0142a, ko\u0142o siebie mia\u0142a stosik kartek czystych i klej, i ona tak podcina\u0142a ten papier, \u017ce robi\u0142a koperty, i ona klei\u0142a te koperty. Ona robi\u0142a te koperty na sprzeda\u017c. Takie to by\u0142o bogactwo \u017cydowskie w Kielcach! I ta Chajka \u015bpiewa\u0142a ten s\u0142ynny szlagier ameryka\u0144ski, nazywa\u0142 si\u0119 \u201eJestem w niebie\u201d. Jestem w niebie, w si\u00f3dmym niebie, tarlalala. Znasz to? A ja tak j\u0105 mija\u0142em oboj\u0119tnie, jak by tam, bo ja wiem, kamie\u0144 le\u017ca\u0142, nic mnie to nie obchodzi\u0142o. Ona tak ku\u015btyka\u0142a i si\u0119 bawi\u0142a na podw\u00f3rku w\u015br\u00f3d tych dzieci, kt\u00f3re nie zwraca\u0142y najmniejszej uwagi na jej defekt. Niemo\u017cliwe, \u017ceby Chajka prze\u017cy\u0142a wojn\u0119. W moim opowiadaniu trafi\u0142a do Ameryki, ale [naprawd\u0119 to] wojny nie prze\u017cy\u0142a, nie. Poszli wszyscy, zgin\u0119li, Baumowie zgin\u0119li, ten ca\u0142y dom wyjecha\u0142 do Brzezinki.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Na uczelni [w Warszawie] antysemityzm zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozwija\u0107 stopniowo w okresie sanacji. Zal\u0105\u017cki tego antysemityzmu si\u0119 bior\u0105 z okresu wojny polsko-bolszewickiej [1920]. Zarzucano \u017bydom, \u017ce tak gorliwie witali bolszewik\u00f3w w wielu miasteczkach, co by\u0142o prawdopodobne przy tej biedzie i n\u0119dzy \u017cydowskiej. Gdzie\u015b po \u015bmierci Pi\u0142sudskiego, tu\u017c po 1936 roku, kiedy szybko i silnie si\u0119 rozwija\u0142 hitleryzm w Niemczech, to w Polsce rozwija\u0142 si\u0119 r\u00f3wnolegle antysemityzm. Pami\u0119tam, by\u0142 taki moment, kiedy nas wyrzucano z Politechniki. M\u0142odzie\u017c Wszechpolska. Nas wypchano: i \u017byd\u00f3w i tak zwanych komunist\u00f3w \u2013 Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy stawali w obronie tych \u017byd\u00f3w, wypychano nas poza bram\u0119 Politechniki. Poniewa\u017c policja nie ingerowa\u0142a, jako \u017ce policja nie mia\u0142a wst\u0119pu na uczelni\u0119, no to odbywa\u0142o si\u0119 to spokojnie, a rektor si\u0119 tam kr\u0119ci\u0142 i jako\u015b uspakaja\u0142, ale nie ingerowa\u0142. On si\u0119 nazywa\u0142 Warcha\u0142owski.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Potem by\u0142y takie w Warszawie przypadki: studenci korporanci mieli laseczki, na laseczce osadzali \u017cyletk\u0119, i uderzali w ty\u0142 g\u0142owy. Pami\u0119tam, \u017ce do mnie przyszed\u0142 kolega m\u00f3j, Czerskier, z Politechniki. Tam \u017ce\u015bmy mu co\u015b opatrywali. Tak\u0105 mia\u0142 g\u0119st\u0105 strasznie czupryn\u0119 i rozci\u0119t\u0105 g\u0142ow\u0119 z ty\u0142u \u017cyletk\u0105 w\u0142a\u015bnie. Je\u017celi chodzi o przypadki drastycznego antysemityzmu, to ja tak bezpo\u015brednio z nimi si\u0119 nie spotka\u0142em. Ja nie wiem, sk\u0105d ja mog\u0142em zapami\u0119ta\u0107 takie dwa nazwiska: Jegier i Owsiany? Co\u015b gdzie\u015b zas\u0142ysza\u0142em [w dzieci\u0144stwie], utrwali\u0142o mi si\u0119 to, ale to mog\u0142o by\u0107 nieprawd\u0105. W ka\u017cdym razie ja mam w pami\u0119ci, \u017ce ci dwaj \u017bydzi zgin\u0119li w pogromie w Kielcach w 1918 roku. Ale ja pewien tej informacji nie jestem. Natomiast [p\u00f3\u017aniej] mia\u0142em taki przypadek, kt\u00f3ry we mnie wzbudzi\u0142 niech\u0119\u0107 do \u00f3wczesnej Rzeczpospolitej. Mianowicie nie wzi\u0119to mnie do wojska, chocia\u017c by\u0142em w latach. Nie przyj\u0119to mnie pod pozorem, \u017ce mam jakie\u015b defekty techniczne. Jednym s\u0142owem nie dosta\u0142em kategorii A, bo musia\u0142bym trafi\u0107, jako student, do podchor\u0105\u017c\u00f3wki, co nie by\u0142o mile prawdopodobnie widziane przez \u00f3wczesne w\u0142adze wojskowe, \u017ceby jeszcze jeden \u017byd do podchor\u0105\u017c\u00f3wki si\u0119 dostawa\u0142. W Kielcach, je\u017celi pomin\u0105\u0107 to, co ja nazwa\u0142em pogromem roku 1918, to przez te wszystkie lata ja si\u0119 nie spotyka\u0142em z tym, co bym nazwa\u0142 jawnym antysemityzmem. Dopiero, kiedy ja ju\u017c by\u0142em w Warszawie, w tej drugiej po\u0142owie trzydziestych lat, kiedy ta historia w Polsce tak zacz\u0119\u0142a przybiera\u0107 na sile, [odczu\u0142em antysemityzm].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>W Kielcach by\u0142 pi\u0119kny basen ju\u017c wtedy, na kt\u00f3ry chodzili\u015bmy. Na peryferiach Kielc, w takim m\u0142odym lasku. Basen, w kt\u00f3rym by\u0142a nawet wie\u017ca do skoku. I ja na ten basen z Fel\u0105 chodzi\u0142em, k\u0105pali\u015bmy si\u0119, p\u0142ywali, skakali do wody, ja nawet tam nos z\u0142ama\u0142em, pami\u0119tam, przy pr\u00f3bie skoku z trampoliny. Nie czu\u0142o si\u0119 w tym mie\u015bcie tego, co si\u0119 czu\u0142o w Warszawie. No, w ka\u017cdym razie nikt nas nie zaczepia\u0142 na basenie. A wojna si\u0119 zbli\u017ca\u0142a szybkimi krokami.<\/p>\n<h3><\/h3>\n<p>Mia\u0142em mie\u0107 egzamin dyplomowy zaraz po wakacjach [1939]. To ja z Warszawy si\u0119 przenios\u0142em do Kielc na lato. I jak to w wakacje: jeszcze si\u0119 cz\u0142owiek wyk\u0105pa\u0142 w basenie, jecha\u0142o si\u0119 za miasto do miejscowo\u015bci letniskowej Bia\u0142ogon, do S\u0142owika, siedem kilometr\u00f3w od Kielc, i w tej rzeczce [Biebrza] si\u0119 k\u0105pa\u0142o. W mie\u015bcie by\u0142 spok\u00f3j. Nikt nie spodziewa\u0142 si\u0119, nikt nie m\u00f3wi\u0142 o wojnie. W Warszawie si\u0119 tego te\u017c nie czu\u0142o przed wakacjami. Chocia\u017c wiedzieli\u015bmy, co si\u0119 dzieje w Niemczech, wiedzieli\u015bmy o Nocy Kryszta\u0142owej. Czas wtedy sp\u0119dza\u0142em g\u0142\u00f3wnie z Fel\u0105. Na motocyklu sobie je\u017adzi\u0142em. To by\u0142 motocykl mojego szwagra, Obarza\u0144skiego, taki masywny motocykl. (Obarza\u0144ski to by\u0142 m\u0105\u017c R\u00f3\u017aki, Rozy Eugenii, najstarszej siostry). W ostatnim dniu pokoju moja \u017cona [p.Gringras tak nazywa swoj\u0105 \u017cyciow\u0105 partnerk\u0119, formalnego zwi\u0105zku nigdy nie zawarli], kt\u00f3ra wtedy by\u0142a dziewczyn\u0105 oko\u0142o 22 lat, to jeszcze pojecha\u0142a sobie na rowerze do S\u0142owika, wyk\u0105pa\u0107 si\u0119. Rodzina by\u0142a w Kielcach. Tylko Artur by\u0142 w Cz\u0119stochowie, on ju\u017c wtedy mia\u0142 dwoje dzieci i \u017con\u0119 Ank\u0119. Maurycy i Leopold mieszkali z \u017conami, ale w Kielcach. A dziewczyny: najm\u0142odsza Mania i druga Bala czy Bela by\u0142y w domu, a Edzia [Ziuka] ze swoim narzeczonym czy m\u0119\u017cem (nie pami\u0119tam, czy to by\u0142o po \u015blubie czy nie), z tym Chasklem Majtkiem. A z Zygmuntem mieli\u015bmy tylko kontakt listowny, on mieszka\u0142 w Pary\u017cu, ten najstarszy.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ostatni dzie\u0144 [przedwojnia] absolutnie si\u0119 nie r\u00f3\u017cni\u0142 od dni poprzednich. Nad ranem: czwarta, pi\u0105ta rano, obudzi\u0142 mnie huk bomb. Kielce by\u0142y zbombardowane bardzo wcze\u015bnie, bo 1 wrze\u015bnia. Ja szybko ubra\u0142em si\u0119 i bieg\u0142em, acha, [to znaczy, \u017ce] noc prawdopodobnie sp\u0119dzi\u0142em u Baum\u00f3w, bieg\u0142em do rodzic\u00f3w. I pami\u0119tam pust\u0105 ulic\u0119, na kt\u00f3rej tylko szk\u0142o ze sklep\u00f3w [skrzypia\u0142o], bo szyby powypada\u0142y z okien. I widzia\u0142em jednego czy dwa konie doro\u017ckarskie, le\u017ca\u0142y zabite konie, i cisza taka. Tylko ja tak bieg\u0142em po tym szkle. No i dobieg\u0142em do domu, a tam ju\u017c oczywi\u015bcie pop\u0142och by\u0142, wszyscy zebrani, nawet ci dwaj bracia ze swoimi \u017conami byli na miejscu, by\u0142 ch\u0142opak jaki\u015b ranny.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Jak wyszli\u015bmy [na ulic\u0119], to ju\u017c, jak to m\u00f3wi\u0105 \u017bydzi, by\u0142 rejwach. Ha\u0142as, krzyki, nie wiadomo, co b\u0119dzie. Pierwsze bombardowanie Kielc doprowadzi\u0142o w gruncie rzeczy do pe\u0142nego parali\u017cu miasta. 1 wrze\u015bnia, przesta\u0142o dzia\u0142a\u0107 \u015bwiat\u0142o, wodoci\u0105gi, etc. To trwa\u0142o jeden dzie\u0144. Rodziny wyje\u017cd\u017ca\u0142y, przewa\u017cnie wynajmowa\u0142o si\u0119 doro\u017ck\u0119, albo w\u00f3z jaki\u015b, i \u0142adowa\u0142a si\u0119 rodzina, i ucieka\u0142a. Ucieka\u0142a na Wsch\u00f3d na og\u00f3\u0142. Zreszt\u0105 tylko ci, kt\u00f3rych Rosjanie wywie\u017ali na Daleki Wsch\u00f3d \u2013 prze\u017cyli. Taki paradoks, o kt\u00f3rym si\u0119 nie m\u00f3wi, \u017ce gdyby ich nie wywie\u017ali, to by pogin\u0119li do szcz\u0119tu. Ci, kt\u00f3rzy uciekli do Lwowa \u2013 prze\u017cyli. Wszyscy ci, kt\u00f3rych ja spotyka\u0142em, wszyscy ci, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w pogromie kieleckim w 1946, to byli ludzie, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili ze Zwi\u0105zku Radzieckiego. No, paradoks.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Wiec co robi\u0107? Ucieka\u0107 z miasta? Ka\u017cdy na swoj\u0105 r\u0119k\u0119. Ojciec zdoby\u0142 jaki\u015b wehiku\u0142 i z dziewczynkami [w drog\u0119]. Natomiast ja zjawi\u0142em si\u0119 po moj\u0105 lepsz\u0105 po\u0142ow\u0119 u niej w domu i zacz\u0119li\u015bmy si\u0119 pakowa\u0107 w plecak. Pami\u0119tam dwuz\u0142ot\u00f3wki by\u0142y srebrne, i nam wpad\u0142o do g\u0142owy, \u017ce tymi dwuz\u0142ot\u00f3wkami \u0142atwiej b\u0119dzie p\u0142aci\u0107 ni\u017c papierowym [pieni\u0105dzem]. Ja mia\u0142em taki \u015bwietny ma\u0142y, ale bardzo mocny rowerek. Za\u0142adowali\u015bmy plecak na rowerek i wyszli\u015bmy z miasta w stron\u0119 Bodzentyna [miasteczko oko\u0142o 20 km na wsch\u00f3d od Kielc]. By\u0142 z nami jej najstarszy brat [Feli], Artek, taki wysoki ch\u0142opak, i chyba by\u0142a Andzia [siostra Feli].<\/p>\n<h1><\/h1>\n<h1>W klasztorze \u017ce\u015bmy nocowali i ruszyli\u015bmy dalej, w kierunku Lublina. Kierowali\u015bmy si\u0119 na miejscowo\u015b\u0107 Wierzbnik, pami\u0119tam t\u0119 nazw\u0119. Spotkali\u015bmy uciekinier\u00f3w i kto\u015b powiedzia\u0142, [\u017ce] Niemcy [s\u0105] w odleg\u0142o\u015bci kilku kilometr\u00f3w. No i od razu poderwali\u015bmy si\u0119, uciekali\u015bmy z tak\u0105 szybko\u015bci\u0105, ze 40 kilometr\u00f3w na dob\u0119. Uciekali\u015bmy przez 12 mo\u017ce 15 dni. Po drodze wida\u0107 by\u0142o na szosach t\u0142umy ludzi. By\u0142y naloty na te t\u0142umy, ludzie wtedy uskakiwali w rowy. By\u0142y takie pog\u0142oski, jak to po drodze, ludzie przekazywali sobie wiadomo\u015bci, \u017ce nadlatuj\u0105 samoloty angielskie, \u017ce wkr\u00f3tce przegoni\u0105 Niemc\u00f3w. Wypatrywano ci\u0105gle w to niebo, ale nie by\u0142o wida\u0107 ani polskich, ani angielskich samolot\u00f3w. No i jeszcze opowiadano, \u017ce administracja pa\u0144stwowa, prezydent Mo\u015bcicki i premier S\u0142awoj-Sk\u0142adkowski, minister obrony Kasprzycki z \u017con\u0105 \u2013 \u017ce wszyscy oni uciekli z Warszawy w stron\u0119 Zaleszczyk do Rumunii.<\/h1>\n<h1><\/h1>\n<h1>My dotarli\u015bmy nad Bug do wioski polskiej na Bia\u0142orusi Zachodniej. Bia\u0142orusini przewie\u017ali nas noc\u0105 na drugi brzeg [Bugu]. A drugi brzeg to by\u0142 ju\u017c brzeg radziecki. No i my\u015bmy si\u0119 tam zatrzymali. Nocowali\u015bmy w cha\u0142upie razem z \u017co\u0142nierzami radzieckimi. By\u0142o ich tam 10 czy 12. \u017badnych pr\u00f3b zaczepek: wy z Polszy [ros. z Polski], nie z Polszy \u2013 nie by\u0142o. No i stamt\u0105d ruszyli\u015bmy w g\u0142\u0105b ZSRR, ci\u0105gle starali\u015bmy si\u0119 i\u015b\u0107 na Wsch\u00f3d, na Wo\u0142y\u0144. I tam \u017ce\u015bmy si\u0119 gdzie\u015b rozstali z Andzi\u0105 i z bratem, i by\u0142em ju\u017c tylko z Fel\u0105. Poruszali\u015bmy si\u0119 jak popad\u0142o: wozy, jakie\u015b furmanki, ci\u0119\u017car\u00f3wki. Dosta\u0142em [pan Gringras cz\u0119sto opowiadaj\u0105c o sobie i Feli, u\u017cywa liczby pojedynczej] si\u0119 do miasta R\u00f3wne [miasto na Wo\u0142yniu, 170 km na p\u00f3\u0142noc od Lwowa, obecnie Ukraina], a w R\u00f3wnym spotka\u0142em znajomych z Warszawy, u kt\u00f3rych my\u015bmy si\u0119 przez kilka dni zatrzymali. Oni mieli ju\u017c jaki\u015b pok\u00f3j.<\/h1>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>A ja zacz\u0119\u0142em [zacz\u0105\u0142em] stara\u0107 si\u0119 o prac\u0119, poniewa\u017c by\u0142o ju\u017c spokojnie. No, to by\u0142o wi\u0119cej [p\u00f3\u017aniej] ni\u017c po\u0142owa wrze\u015bnia. Ja si\u0119 zg\u0142osi\u0142em do jakich\u015b w\u0142adz lokalnych. To ju\u017c by\u0142y w\u0142adze radzieckie [po zaj\u0119ciu teren\u00f3w Polski wschodniej 17.09.1939]. I wtedy ja mia\u0142em, zdaje si\u0119, pe\u0142ny indeks przy sobie, no a ten Rosjanin m\u00f3wi \u2013 wy praktyki nie macie, no wi\u0119c my mo\u017cemy tylko zaproponowa\u0107 \u2013 m\u00f3wi \u2013 prac\u0119 przy budowie drogi, kt\u00f3ra prowadzi do Kijowa czy do Lwowa \u2013 nie pami\u0119tam \u2013 i na tym odcinku mogliby\u015bcie pracowa\u0107 jako fizyczny. No \u2013 m\u00f3wi\u0119 \u2013 jako fizyczny, niech b\u0119dzie fizyczny. I on wskaza\u0142 mi miejscowo\u015b\u0107 Warkowicze [miasteczko odleg\u0142e o oko\u0142o 15 km od R\u00f3wnego]. I ja tam zamieszka\u0142em w tym folwarku z Fel\u0105. [W Warkowiczach od pa\u017adziernika 1939 do czerwca 1940 by\u0142 jeniecki ob\u00f3z pracy, jego wi\u0119\u017aniowie pracowali przy budowie drogi.] Gospodyni, bardzo zreszt\u0105 mi\u0142a pani, dziedziczka, Polka, Dawidowska albo Dawidowicz da\u0142a nam pok\u00f3j. [Przed wojn\u0105 na terenie wojew\u00f3dztw lwowskiego, wo\u0142y\u0144skiego, stanis\u0142awowskiego i tarnopolskiego istnia\u0142o 2712 maj\u0105tk\u00f3w ziemskich o powierzchni ponad 50 hektar\u00f3w, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bcicielami byli Polacy; okresie okupacji radzieckiej zosta\u0142y one przej\u0119te przez pa\u0144stwo.] No, domek by\u0142 niewielki, taki domek typu dworek.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>No, ja zacz\u0105\u0142em pracowa\u0107. To by\u0142a droga poszerzana oczywi\u015bcie dla cel\u00f3w strategicznych, asfaltowa. Ja tam by\u0142em ze dwa miesi\u0105ce przynajmniej. Najpierw fizyczny, a potem by\u0142em ju\u017c technikiem tak zwanym. Moja praca polega\u0142a na tym, \u017ce na noc, kiedy kierowcy tych ci\u0119\u017car\u00f3wek, to byli je\u0144cy polscy, szli gdzie\u015b na spoczynek, oni odstawiali samochody do bazy i ja te 20, 30 samochod\u00f3w musia\u0142em nape\u0142ni\u0107 benzyn\u0105 przez noc. Ja nie mia\u0142em [do tego] \u017cadnych urz\u0105dze\u0144 poza rurk\u0105 gumow\u0105, to musia\u0142em zasysa\u0107 benzyn\u0119. Bo nauczy\u0142em si\u0119 bardzo szybko, \u017ce benzyny si\u0119 nie \u0142yka, tylko si\u0119 zasysa, i rurk\u0119 k\u0142ad\u0142o si\u0119 do baku, i si\u0119 wlewa\u0142o t\u0119 benzyn\u0119. No i czy\u015bci\u0142em te samochody, od do\u0142u skroba\u0142em, czy\u015bci\u0142em z b\u0142ota. Jako technik kierowa\u0142em tak\u0105 brygadk\u0105 dwu, trzy-osobow\u0105. Jak ju\u017c \u015bniegi zacz\u0119\u0142y pada\u0107, to samochody cz\u0119sto grz\u0119z\u0142y i trzeba je by\u0142o wyci\u0105ga\u0107. W nocy mnie wzywano o pierwszej, drugiej, jecha\u0142em z takim samochodem ci\u0119\u017carowym, kt\u00f3ry mia\u0142 odpowiedni hak, i paru ludzi z \u0142opatami [zabiera\u0142em], podje\u017cd\u017cali\u015bmy do takiego samochodu, i trzeba go by\u0142o wyci\u0105gn\u0105\u0107 z tej zaspy. Tam pot\u0119\u017cne \u015bniegi by\u0142y, prze\u0142om roku 1939 \u2013 1940.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nawi\u0105zali\u015bmy pisemny kontakt z Ank\u0105, siostr\u0105 Feli, kt\u00f3ra znalaz\u0142a si\u0119 w Augustowie [miasto 80 km na p\u00f3\u0142noc od Bia\u0142egostoku]. Ona tam gdzie\u015b uczy\u0142a w szkole i namawia\u0142a siostr\u0119, \u017ceby ta pojecha\u0142a do niej. No i Fela si\u0119 zapakowa\u0142a i pojecha\u0142a. R\u00f3wnolegle do granicy rosyjskiej si\u0119 posun\u0119\u0142a, na p\u00f3\u0142noc. A ja mia\u0142em si\u0119 zamiar wybra\u0107 do Lwowa, bo mnie wzywa\u0142 do Lwowa ten jej brat Edzio, kt\u00f3ry si\u0119 tam zatrzyma\u0142 i od razu trafi\u0142 na Politechnik\u0119 Lwowsk\u0105 (to by\u0142a polska politechnika, ale w tym czasie ona ju\u017c by\u0142a pod w\u0142adz\u0105 ukrai\u0144sk\u0105, czyli radzieck\u0105). Warto mo\u017ce jeszcze wspomnie\u0107 o bani. Fela opisa\u0142a co\u015b takiego fenomenalnego jak bania w li\u015bcie do mnie. Mam go gdzie\u015b do dzisiaj. Fela posz\u0142a z gospodyni\u0105, pani\u0105 Witkowsk\u0105, wyk\u0105pa\u0107 si\u0119. Pani Witkowska m\u00f3wi, \u017ce od roku nie by\u0142a w bani, wi\u0119c si\u0119 wybra\u0142y. Bania to by\u0142a taka cha\u0142upa z drewnianych bali. Pod\u0142oga by\u0142a ziemna, taka gliniasta, par\u0119 desek tylko le\u017ca\u0142o. W \u015brodku piecyk, dooko\u0142a piecyka par\u0119 \u0142aw, i siedzia\u0142y tam baby, mia\u0142y czerpaki, takie miski wielkie, i nabiera\u0142y wod\u0119, kt\u00f3ra si\u0119 gotowa\u0142a, z takiego sagana du\u017cego, z kocio\u0142ka. No i tak si\u0119 my\u0142y, a jak ju\u017c by\u0142y ca\u0142kowicie rozparzone, to wyskoczy\u0142y go\u0142e na mr\u00f3z. I ona [Fela] m\u00f3wi \u2013 chocia\u017c bym katarek jaki\u015b [dosta\u0142a], nic!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja si\u0119 z rodzicami spotka\u0142em w Kowlu [miasteczko na Wo\u0142yniu, ok. 160 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Lwowa]. Kowel strasznie wygl\u0105da\u0142 wtedy. Papiery na ulicach, wiatr, zimno, to ju\u017c by\u0142 koniec roku [1939], zbli\u017ca\u0142 si\u0119 grudzie\u0144. Ten pejza\u017c Kowla przypomina mi p\u00f3\u017an\u0105, zimn\u0105 jesie\u0144. Pusto na ulicach, sklepy pozamykane, pozabijane deskami, jakie\u015b gazety fruwaj\u0105, no pustynia taka, przera\u017caj\u0105cy wygl\u0105d tego miasta! Do dzisiaj widz\u0119 ten Kowel jako co\u015b ponurego, przera\u017caj\u0105cego. Ja namawia\u0142em ojca, \u017ceby nie wraca\u0142 do Kielc. Ale jego do powrotu namawia\u0142 m\u0105\u017c tej najstarszej mojej siostry, Obarza\u0144ski. Twierdzi\u0142, \u017ce z Niemcami mo\u017cna si\u0119 u\u0142adzi\u0107, mo\u017cna si\u0119 dogada\u0107, \u017ce to nic strasznego, no, bywaj\u0105 takie nieprzyjemne rzeczy, \u017ce czasem mo\u017cna w g\u0119b\u0119 dosta\u0107, ale na og\u00f3\u0142 \u2013 m\u00f3wi \u2013 jak mu [Niemcowi] si\u0119 da g\u0119\u015b pod pach\u0119, tak\u0105 pieczon\u0105, oczywi\u015bcie, to mo\u017cna z \u017candarmem si\u0119 dogada\u0107. Mo\u017cna \u017cy\u0107, przyje\u017cd\u017cajcie. \u2013 I ojciec, kt\u00f3ry ju\u017c mia\u0142 swoje latka, jakby nie by\u0142o by\u0142 po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce, z matk\u0105, z dwiema dziewczynami, bez punktu zaczepienia konkretnego, wola\u0142 wr\u00f3ci\u0107. Poniewa\u017c on Niemc\u00f3w zna\u0142, zna\u0142 Austriak\u00f3w, zna\u0142 j\u0119zyk niemiecki. \u2013 Tam jest spokojnie, co b\u0119dziemy si\u0119 tu t\u0142ukli i po co? I wr\u00f3cili, chocia\u017c ja ich namawia\u0142em, pami\u0119tam jaki dzi\u015b, \u017ceby nie wracali.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Rodzice wr\u00f3cili do Kielc, a ja zosta\u0142em we Lwowie. Ten okres lwowski to jest Politechnika. Indeks warszawski by\u0142 honorowany, trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce to by\u0142 okres, kiedy cz\u0119\u015b\u0107 profesury warszawskiej by\u0142a we Lwowie, mi\u0119dzy innymi Boy-\u017bele\u0144ski [Tadeusz \u017bele\u0144ski, ps. Boy, 1874-1941, krytyk literacki i teatralny, satyryk, publicysta, t\u0142umacz literatury francuskiej] na Uniwersytecie wyk\u0142ada\u0142. Od\u017cywianie by\u0142o, pami\u0119tam, nienadzwyczajne, bo nawet konin\u0119 \u017ce\u015bmy jedli, co wtedy uchodzi\u0142o za co\u015b niemi\u0142ego, bo si\u0119 w Polsce nie jada\u0142o koniny. Jak we Lwowie by\u0142em, przysz\u0142o kilka przesy\u0142ek od rodzic\u00f3w z odzie\u017c\u0105. Oni prawdopodobnie jeszcze mieszkali w swoich domach, ale w 1942 ju\u017c nie mieli\u015bmy kontaktu. Kontakt urwa\u0142 si\u0119 z wybuchem wojny [niemiecko-radzieckiej, czerwiec 1941]. I potem nie mia\u0142em ju\u017c \u017cadnego kontaktu ani z Kielcami, ani z Warszaw\u0105, tylko z Moskw\u0105, z lud\u017ami, kt\u00f3rzy byli w Zwi\u0105zku Patriot\u00f3w Polskich, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c przysy\u0142a\u0142 paczki, takie niewielkie. Jakie\u015b palto, granatowe dobre palto [przys\u0142ali] \u2013 tylko niestety zal\u0119g\u0142y mi si\u0119 myszy w r\u0119kawie, tak \u017ce potem trzeba by\u0142o je wyrzuca\u0107, tak by\u0142o, no.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nie wiedzia\u0142em, co si\u0119 dzieje, bo\u015bmy b\u0119d\u0105c w Rosji nie wiedzieli przecie\u017c. My\u015bmy nie wiedzieli, \u017ce istnieje getto, nie wiedzieli\u015bmy o wyw\u00f3zkach do O\u015bwi\u0119cimia, nie wiedzieli\u015bmy o powstaniu w getcie na przyk\u0142ad. Rosjanie nie mieli ani g\u0142owy prawdopodobnie, ani ch\u0119ci wiedzie\u0107, co si\u0119 dzieje w Warszawie, poniewa\u017c oni mieli swoje w\u0142asne historie. Takie jak na przyk\u0142ad Babi Jar w Kijowie, gdzie te\u017c zgin\u0119\u0142o te sto tysi\u0119cy ludzi. W radiu radzieckim, kt\u00f3re by\u0142o czynne od rana do nocy i na placach poustawiane by\u0142y g\u0142o\u015bniki od 1941 roku, to by\u0142y wiadomo\u015bci typu wojskowego g\u0142\u00f3wnie. M\u00f3wi\u0142 s\u0142ynny spiker Lewitan: <em>nasze wajska adstuypili w tja\u017co\u0142ych bajach<\/em> [ros. nasze wojska wycofa\u0142y si\u0119 po ci\u0119\u017ckich bojach]. I to by\u0142y wszystkie wiadomo\u015bci, kt\u00f3re si\u0119 z radia dostawa\u0142o. Co si\u0119 z rodzicami sta\u0142o, dowiedzia\u0142em si\u0119 dopiero po powrocie do Polski. W 1946 roku w maju.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Przez kilka lat jeszcze [rodzice] \u017cyli w Kielcach pod okupacj\u0105 niemieck\u0105, do likwidacji getta kieleckiego. Co robi\u0142y siostry w tym czasie, nie wiem. Zachowa\u0142o si\u0119 jedyne zdj\u0119cie z tego czasu, na kt\u00f3rym one r\u00f3wnie\u017c figuruj\u0105; ojciec, matka, jaka\u015b grupa ludzi, jakie\u015b wesele, to by\u0142 rok 1941. Getto w Kielcach zorganizowano w 1942 i wyw\u00f3zki si\u0119 odby\u0142y w 1942. [Od 20 do 24 sierpnia 1942 Niemcy likwidowali getto kieleckie, selekcj\u0119 prowadzili przy ul. Okrzei.] No i w ko\u0144cu, oczywi\u015bcie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 tym, czym si\u0119 musia\u0142o sko\u0144czy\u0107. Obie dziewczyny trafi\u0142y do obozu Brzezinka. Mania zgin\u0119\u0142a, maj\u0105c lat chyba 18, 20. O nich nikt nic nie wiedzia\u0142. Ich szybko bardzo Niemcy zlikwidowali.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Po sko\u0144czeniu studi\u00f3w [we Lwowie] dosta\u0142em prac\u0119 w takiej Kawkaz Energomonta\u017c, kt\u00f3rej si\u0119 trzyma\u0142em ca\u0142\u0105 wojn\u0119. By\u0142em m.in. majstrem w fabryce w\u00f3dek Baczewskiego. [Wytw\u00f3rnia w\u00f3dek i likier\u00f3w, za\u0142o\u017cona w 1782 roku w Wybran\u00f3wce pod Lwowem, prowadzona przez rodzin\u0119 Baczewskich, od lat 40-tych XIX wieku wielka, \u015bwiatowej s\u0142awy firma, w ZSRR znacjonalizowana.] Tam by\u0142y zbiorniki do alkoholu, takie kadzie wielkie i trzeba by\u0142o je spawa\u0107, ja nadzorowa\u0142em spawaczy. Znalaz\u0142em sobie takie mieszkanko male\u0144kie, pokoik, na peryferiach Lwowa u niejakiej pani Granat, i w tym czasie wr\u00f3ci\u0142a do mnie moja ukochana z Augustowa. Mimo \u017ce to by\u0142o po bia\u0142oruskiej stronie, uczono tam w j\u0119zyku polskim i ona uczy\u0142a polskiego. So\u0142tys p\u0142aci\u0142 jej \u017cywno\u015bci\u0105. Rzuci\u0142a jednak t\u0119 prac\u0119 i przyjecha\u0142a do mnie do Lwowa i od tego czasu ju\u017c nie rozstawali\u015bmy si\u0119. Sk\u0105d \u017ce\u015bmy mieli narty, nie pami\u0119tam, ale na tych nartach roz\u0142o\u017cyli\u015bmy siennik i na tym si\u0119 cz\u0142owiek przekoleba\u0142 [w nocy], a rano szli\u015bmy do miasta. Sz\u0142a ona ze mn\u0105, bo inaczej nie by\u0142o co je\u015b\u0107, a sz\u0142a przez \u015bnieg w boson\u00f3\u017ckach czyli w letnich pantofelkach takich. Cz\u0142owiek by\u0142 bardzo odporny wtedy, nerwy wp\u0142ywaj\u0105 i ta odporno\u015b\u0107 wzrasta diabelnie. Ona nie pracowa\u0142a wtedy nigdzie. No i tak \u017ce\u015bmy si\u0119 tam t\u0142ukli. Po tej robocie we Lwowie przenie\u015bli mnie do Tarnopola, nie do samego miasta Tarnopol, tylko do wsi Berezowica Wielka, kilka kilometr\u00f3w od Tarnopola. No i tam pracowa\u0142em chyba do wybuchu wojny [1941]. Tam trzeba by\u0142o montowa\u0107 male\u0144k\u0105 kot\u0142owni\u0119. Dosta\u0142em mieszkanie we wsi bardzo mi\u0142e. Du\u017cy pok\u00f3j, pod oknem ros\u0142y malwy, drzewa. Jedzenia mia\u0142em dosy\u0107. K\u0105pali\u015bmy si\u0119 w rzece, kt\u00f3ra si\u0119 nazywa Seret, znana rzeczka. No i tam \u017ce\u015bmy we dw\u00f3jk\u0119 mieszkali.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Niemcy ju\u017c dawno przekroczyli granic\u0119 [lipiec 1941], a ja jeszcze ze swoj\u0105 brygadk\u0105 wyka\u0144cza\u0142em pewn\u0105 rob\u00f3tk\u0119. Dopiero\u015bmy si\u0119 w sz\u00f3stym czy kt\u00f3rym\u015b dniu zorientowali, \u017ce trzeba ucieka\u0107, bo Niemcy s\u0105 tu\u017c, tu\u017c. Skombinowali\u015bmy furmank\u0119 solidn\u0105, i by\u0142o jeszcze kilku moich znajomych ze Lwowa, z Tarnopola, ludzi pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3rzy razem ze mn\u0105 na t\u0119 furmank\u0119 si\u0119 wepchali, i ruszyli\u015bmy w drog\u0119. Ruszyli\u015bmy w kierunku Kijowa z Tarnopola. Szosa by\u0142a pe\u0142na, pracowa\u0142y na niej Ukrainki, wszystko w bia\u0142ych zapaskach na g\u0142owach, \u0142opaty w r\u0119ku, prawdopodobnie one umacnia\u0142y pobocza. No i my\u015bmy tak w\u0119drowali od wsi do wsi: kilometrowe pola kukurydziane i kilometrowe pola grochu. I ostatecznie my\u015bmy si\u0119 zatrzymali w Po\u0142tawie, gdzie by\u0142a stacja kolejowa i wtedy my\u015bmy ju\u017c planowali sobie, \u017ce spr\u00f3bujemy ruszy\u0107 do Azji. T\u0119 furmank\u0119 \u017ce\u015bmy sprzedali i\u015bmy wyczekiwali dowolnego poci\u0105gu towarowego, jako \u017ce pasa\u017cerskich nie by\u0142o ju\u017c \u017cadnych. W stron\u0119 Azji. I wreszcie my trafili[\u015bmy] na jak\u0105\u015b platform\u0119, korupcja zadzia\u0142a\u0142a prawdopodobnie, jaki\u015b sweterek czy co\u015b zadzia\u0142a\u0142o, dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce poci\u0105g idzie w stron\u0119 Taszkientu. My\u015bmy jechali par\u0119 tygodni tym poci\u0105giem. Na stacjach mo\u017cna by\u0142o kipiatok [wrz\u0105tek] z\u0142owi\u0107, lokalni mieszka\u0144cy sprzedawali to czy owo, jak\u0105\u015b ose\u0142k\u0119 sera owczego, wob\u0142\u0119 \u2013 to jest suszona ryba, twarda jak podeszwa.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Po kilku tygodniach dotarli\u015bmy do Taszkientu. Zaczyna si\u0119 \u017cycie w Uzbekistanie a potem w Tad\u017cykistanie. Ja znalaz\u0142em kontakt ze swoj\u0105 organizacj\u0105 zawodow\u0105, z tak zwanym Kawkaz Energomonta\u017cem, kt\u00f3ry mia\u0142 w Taszkiencie oddzialik sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z jednego cz\u0142owieka. Pami\u0119tam, jak on si\u0119 nazywa\u0142 \u2013 Monakow. On mi da\u0142 prac\u0119 w Szurabie, to jest miejsce oko\u0142o 1200 m n.p.m., miejscowo\u015b\u0107 bez zieleni, trzy drzewka tam ros\u0142y. Tam by\u0142a kopalnia w\u0119gla. Fela w Szurabie nie pracowa\u0142a. Ona dopiero w Kokandzie [miasto w Ferga\u0144skim obwodzie Uzbeckiej SRR, ok. 160 km od Taszkientu], w cukrowni pracowa\u0142a. Potem nas przeniesiono do Kokandy, monta\u017c kot\u0142a parowego robi\u0142em przy pomocy jakich\u015b [oko\u0142o] stu ludzi przynajmniej. Tam zacz\u0119to budowa\u0107 cukrowni\u0119, bo tereny, gdzie by\u0142y cukrownie, g\u0142\u00f3wnie Ukraina, zosta\u0142y zaj\u0119te przez Niemc\u00f3w.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Z Kokandy przerzucono mnie do Aktiubi\u0144ska. Aktiubi\u0144sk dzisiaj to jest du\u017ce miasto, 300 tysi\u0119czne, a wtedy to by\u0142 posio\u0142ek, taka osada wi\u0119ksza. Dosta\u0142em tam pok\u00f3j zarobaczywiony straszliwie z przepi\u0119knym widokiem na kwitn\u0105cy, ogromny step, a na widnokr\u0119gu kolej i przetaczaj\u0105ce si\u0119 ca\u0142y dzie\u0144 poci\u0105gi z transportami broni. 3 kilometry od tego mieszkania montowali\u015bmy znowu kot\u0142y, tym razem kot\u0142y ameryka\u0144skie. Ot\u00f3\u017c Amerykanie zawarli umow\u0119 z Rosj\u0105 o tak zwanych dostawach towar\u00f3w lendlease. Opr\u00f3cz broni sz\u0142y r\u00f3wnie\u017c dostawy przemys\u0142owe typu elektrownie, turbiny. Raz uruchamia\u0142em ma\u0142\u0105 elektrowienk\u0119 ameryka\u0144sk\u0105. Pomaga\u0142 mi w tym oddzia\u0142 je\u0144c\u00f3w japo\u0144skich, \u015bwietnie ubrani, sprawni. Porozumiewa\u0142em si\u0119 z nimi na migi, ale oni tak sprawnie wszystko pojmowali! W Aktiubi\u0144sku pracowali r\u00f3wnie\u017c wi\u0119\u017aniowie skazani z wyrok\u00f3w kryminalnych, nie politycznych, tak przynajmniej m\u00f3wiono. I tam byli dwaj Polacy. Znaczy dwaj \u017bydzi, wi\u0119\u017aniowie, piosenkarze \u017cydowscy z Warszawy, D\u017cigan i Szumacher. Ja si\u0119 z nimi nie spotka\u0142em, ale oni pracowali na tym terenie i wiem, \u017ce \u017cy\u0142o im si\u0119 znakomicie. Oni pracowali w tak zwanym KO [kulturalno-o\u015bwiatowy], zajmowali si\u0119 kultur\u0105. Zamykano ich w obozie na noc, ale nie mieli \u017cadnych pasiak\u00f3w, byli ubrani w takie n\u0119dzne szmaty. A w dzie\u0144 oni dla robotnik\u00f3w \u015bpiewali. W ku\u017ani zrobili\u015bmy koncert jako nagrod\u0119 i trzeba by widzie\u0107 twarze tych wi\u0119\u017ani\u00f3w zapatrzone w \u015bpiewaj\u0105cych. Jedn\u0105 z wi\u0119\u017aniarek by\u0142a jaka\u015b artystka z Azji, pi\u0119knie \u015bpiewa\u0142a, i \u015bpiewa\u0142 D\u017cigan i Szumacher \u017cydowskie, hebrajskie piosenki, i oni [wi\u0119\u017aniowie] s\u0142uchali tak jakby ich zauroczy\u0142o, bo ludzie byli st\u0119sknieni muzyki w og\u00f3le jakiejkolwiek. D\u017cigan i Szumacher wydostali si\u0119 do Iranu, a potem w \u015bwiat razem z wojskami zorganizowanymi przez Andersa.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Spotka\u0142em si\u0119 z Arturem [brat p.Gringrasa] w Azji, w Ferganie [miasto obwodowe w Uzbeckiej SRR, ok. 240 km od Taszkientu]. (Mam kilka zdj\u0119\u0107 nawet z Fergany, ma\u0142y format bardzo, ale wyra\u017ane). Te dzieci: Rysio i Lilka [dzieci Artura] si\u0119 wychowa\u0142y pod opiek\u0105 [naszej] siostry, kt\u00f3ra potem wyjecha\u0142a do Izraela. Ziuka albo [czyli] Edzia. Ona by\u0142a tam ze swoim m\u0119\u017cem Chasklem Majtkiem. \u017bona Artura [Anka] kilka razy przechodzi\u0142a granic\u0119 radziecko-niemieck\u0105, bo do wybuchu wojny [1941] mo\u017cna by\u0142o tak w\u0119drowa\u0107. [Legalne przechodzenie granicy niemiecko-radzieckiej wymaga\u0142o specjalnej, rzadko wydawanej przepustki]. Ale ostatnia jej podr\u00f3\u017c do Polski sko\u0144czy\u0142a si\u0119 tym, \u017ce nie mog\u0142a ju\u017c wr\u00f3ci\u0107 do Lwowa. I zosta\u0142a na terenach niemieckich, w Cz\u0119stochowie, i w rezultacie wyl\u0105dowa\u0142a w fabryce amunicji. Ona nie zgin\u0119\u0142a, ona si\u0119 odnalaz\u0142a po wojnie. Potem do Taszkientu mnie zarzuci\u0142o, gdzie montowano jak\u0105\u015b fabryk\u0119 wywiezion\u0105 spod Leningradu \u00f3wczesnego czyli dzisiejszego Petersburga. Ale to ju\u017c na kr\u00f3tko.<\/p>\n<p>No, 8 maja si\u0119 sko\u0144czy\u0142a wojna. W\u0142adze w Lublinie si\u0119 organizowa\u0142y. Prawdopodobnie p\u00f3\u017ano dosta\u0142em zawiadomienie, \u017ceby wraca\u0107 do Polski, \u017ce si\u0119 organizuje poci\u0105g. Nie ja jeden wraca\u0142em, wraca\u0142o nas 700 os\u00f3b z okr\u0119gu. Sytuacja by\u0142a taka, \u017ce to byli ludzie przewa\u017cnie narodowo\u015bci \u017cydowskiej, bo ci polscy wracali via Iran. (Kilka tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w te\u017c pojecha\u0142o tamt\u0105 tras\u0105). Ja my\u015bl\u0119, \u017ce jakie\u015b 200 tysi\u0119cy ludzi [\u017byd\u00f3w] prze\u017cy\u0142o dzi\u0119ki temu, \u017ce si\u0119 dosta\u0142o [wys\u0142ano ich] do tych odleg\u0142ych region\u00f3w Rosji. [w Centralnym Komitecie \u017byd\u00f3w w Polsce zarejestrowano 136\u00a0579 \u017cydowskich repatriant\u00f3w z ZSRR.]<\/p>\n<p>Poci\u0105giem jecha\u0142em ponad miesi\u0105c. Z Kokandy z Uzbekistanu. Ja by\u0142em jednym z dw\u00f3ch kierownik\u00f3w tego poci\u0105gu. Ten drugi by\u0142 harcerzem kiedy\u015b, \u017cydowskiego pochodzenia, taki zasymilowany. My\u015bmy kierowali tym zaopatrzeniem, bo trzeba by\u0142o zdobywa\u0107 po drodze chleb. Ten w\u0142a\u015bciwy kierownik poci\u0105gu to by\u0142 jaki\u015b kapitan pochodzenia kazachskiego, wiecznie pijany. Na granicy polsko-radzieckiej witano nas nie bardzo serdecznie, ta ludno\u015b\u0107 okoliczna patrza\u0142a na nas wrogo, takie si\u0119 dawa\u0142y s\u0142ysze\u0107 zawo\u0142ania: \u017bydy wr\u00f3ci\u0142y. Ale nie by\u0142o jakich\u015b pr\u00f3b napadu.<\/p>\n<p>Trafi\u0142em do PUR-u, Pa\u0144stwowy Urz\u0105d Repatriacyjny, nie pojecha\u0142em do Kielc, tylko mnie skierowano do \u0141odzi. I w \u0141odzi, jak to m\u00f3wi\u0105, z\u0142apa\u0142em jaki\u015b kontakt warszawski, bo w Warszawie w 1946 ju\u017c si\u0119 konstytuowa\u0142y w\u0142adze Polski Ludowej, PRL. Chodzi\u0142em ubrany w tak\u0105 \u017c\u00f3\u0142tawego koloru bluz\u0119 i spodnie, wygl\u0105da\u0142em na pewno jak jaki\u015b uchod\u017aca z Wietnamu, czy gorzej. A apteka to czyta\u0142em arteka, bo p wymawia\u0142em jeszcze jako r [rosyjskie r w cyrylicy pisane jest znakiem takim jak p w alfabecie \u0142aci\u0144skim]. Potem wezwano mnie do Warszawy, wezwa\u0142 mnie kto\u015b z moich koleg\u00f3w z Politechniki, oni ju\u017c zajmowali stanowiska we w\u0142adzach rz\u0105dowych, albo ni\u017cej, ale dostatecznie wysoko, \u017ceby m\u00f3c wezwa\u0107. No i pojecha\u0142em do Warszawy, gdzie mnie od razu skierowano do jakiego\u015b mieszkania na pi\u0105tym pi\u0119trze, na ulicy Stalowej, u jakiej\u015b rodziny. Ca\u0142y czas z \u017con\u0105. Dwie nieroz\u0142\u0105czki wtedy ju\u017c by\u0142y. To 63 lata trwa\u0142o, kawa\u0142 czasu. I dosta\u0142em prac\u0119 od razu. W tym czasie si\u0119 organizowa\u0142y ministerstwa w Polsce. Skierowano mnie do energetyki. Poniewa\u017c ja w Zwi\u0105zku Radzieckim na og\u00f3\u0142 tak [w energetyce] pracowa\u0142em. Szybko mnie awansowano, bo brakowa\u0142o ludzi, nie by\u0142o fachowc\u00f3w, praktyk\u00f3w, i zosta\u0142em kim\u015b w Centralnym Zarz\u0105dzie Energetyki. By\u0142em takim g\u0142\u00f3wnym inspektorem. Mnie interesowa\u0142y nie turbiny a kot\u0142y parowe i wszystko, co z tym zwi\u0105zane. I wtedy zacz\u0105\u0142em je\u017adzi\u0107 po Polsce, po kilku elektrowniach.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Nic jeszcze w pierwszych dniach nie wiedzia\u0142em [o rodzinie], nie mia\u0142em \u017cadnego kontaktu i do Kielc si\u0119 nie wybiera\u0142em, to by\u0142o przed pogromem jeszcze. W Kielcach si\u0119 wtedy dopiero moi bracia znale\u017ali, ale oni nie wiedzieli o tym, \u017ce ja wr\u00f3ci\u0142em. A ja nie wiedzia\u0142em, \u017ce oni tam s\u0105. To dosy\u0107 d\u0142ugo trwa\u0142o, nim nawi\u0105za\u0142em kontakt z nimi. Ja wr\u00f3ci\u0142em ze Zwi\u0105zku Radzieckiego w 1946 roku, dwa miesi\u0105ce przed pogromem kieleckim. Dziwne, ale swojego zdania na ten temat specjalnie nie mam. Wiadomo\u015b\u0107 o pogromie dotar\u0142a do mnie znacznie p\u00f3\u017aniej. Moi bracia [kt\u00f3rzy w Kielcach akurat byli], si\u0119 zdo\u0142ali skry\u0107. Ja si\u0119 zajmowa\u0142em przemys\u0142em, nikt ze mn\u0105 na ten temat nie rozmawia\u0142, ja nie wiedzia\u0142am nic o pogromie. O procesie dowiedzia\u0142em si\u0119&#8230;, nie pami\u0119tam, kiedy. Z rodzin\u0105 te\u017c nie rozmawia\u0142em. Oni mieszkali we Wroc\u0142awiu, my\u015bmy si\u0119 widywali niezwykle rzadko. A jak si\u0119 widzieli\u015bmy, to o czym innym rozmawiali\u015bmy. W czasie wybor\u00f3w w 1947 je\u017adzi\u0142em po Polsce jako agitator i nas\u0142ucha\u0142em si\u0119 w poci\u0105gu wielu wypowiedzi antysemickich. To by znaczy\u0142o, \u017ce si\u0119 tego pogromu nie przestraszy\u0142em. Nie tak dawno s\u0142ysza\u0142em w radiu wypowied\u017a badacza historii kieleckiej, kt\u00f3ry twierdzi, \u017ce pogrom 1946 roku nie by\u0142 dzie\u0142em Polak\u00f3w tylko dzie\u0142em Rosjan, \u017ce to w\u0142a\u015bciwie kto\u015b w NKWD dzia\u0142aj\u0105cy poprzez SB zorganizowa\u0142 pogrom w Kielcach, i \u017ce to nie \u017cadni Polacy byli, tylko w\u0142a\u015bciwie Rosjanie. Takie tezy s\u0105. Zrozumia\u0142e, nikt nie ma ochoty nosi\u0107 na sobie takiego odium, prawda? Nie uwa\u017cam, \u017ceby to by\u0142a prowokacja komunistyczna. To bzdury! A co to komu co\u015b mia\u0142o da\u0107?<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja do Kielc si\u0119 w og\u00f3le nie wybiera\u0142em i nie by\u0142em w Kielcach ani razu. Jak si\u0119 skontaktowa\u0142em z rodzin\u0105 \u2013 nie pami\u0119tam, ale prawdopodobnie oni mnie znale\u017ali, bo oni ju\u017c byli [wr\u00f3cili], ca\u0142a prawie rodzina, ta kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a na zsy\u0142ce w Zwi\u0105zku Radzieckim. Prze\u017cy\u0142 Artur z dwojgiem dzieci i siostr\u0105 moj\u0105 Edzi\u0105, czyli Ziuk\u0105 i Majtek jej m\u0105\u017c. Jak wr\u00f3cili, spotkali si\u0119 z \u017con\u0105 Artura, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a okupacj\u0119 w Cz\u0119stochowie. Wr\u00f3ci\u0142 z Rosji Maurycy z \u017con\u0105 i synkiem. I wr\u00f3ci\u0142 Leopold, prawdopodobnie z Rosji, bo na ten temat nic nigdy nie m\u00f3wili\u015bmy, z obiema c\u00f3reczkami i z \u017con\u0105. I oni wszyscy chyba zamieszkali we Wroc\u0142awiu. Tak mi si\u0119 zdaje. Prawdopodobnie oni mnie znale\u017ali \u0142atwiej, poniewa\u017c \u0142atwiej im si\u0119 by\u0142o dopyta\u0107 w administracji pa\u0144stwowej, czy jest taki i owaki. No i wtedy si\u0119 dowiedzia\u0142em o rodzicach i o siostrach. Od braci. Chyba jakie\u015b p\u00f3\u0142 roku, rok p\u00f3\u017aniej my\u015bmy si\u0119 spotkali, bo ja ju\u017c by\u0142em bardzo zaj\u0119ty t\u0105 swoj\u0105 prac\u0105. Nie mog\u0142em sobie pozwoli\u0107 wzi\u0105\u0107 urlop i wyjecha\u0107. Nie by\u0142o mowy o \u017cadnych urlopach, bo wszystko <em>in statu nascendi<\/em>, wszystko si\u0119 rodzi\u0142o dopiero.<\/p>\n<h3><\/h3>\n<p>O rodzicach by\u0142a tylko wiadomo\u015b\u0107, \u017ce ich wywieziono z Kielc. Nie by\u0142o wiadomo dok\u0142adnie gdzie, wiadomo by\u0142o, \u017ce do obozu koncentracyjnego. Czy to by\u0142a Brzezinka, czy to by\u0142o O\u015bwi\u0119cim? Przez kilkadziesi\u0105t lat ja by\u0142em przekonany, \u017ce ich wywieziono do O\u015bwi\u0119cimia. Dopiero ten Czarny, kuzyn, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c by\u0142 w O\u015bwi\u0119cimiu, powiedzia\u0142 mi, \u017ce oni byli w Brzezince. Bracia nawet na ten temat nie rozmawiali ze mn\u0105, my\u015bmy si\u0119 nie rozwodzili nad tym. Nie by\u0142o w\u0142a\u015bciwie mo\u017cliwo\u015bci, jakby to powiedzie\u0107, nie by\u0142o op\u0142akiwania, nie by\u0142o czego\u015b takiego. No, zgin\u0119li, zgin\u0119\u0142a taka straszna ilo\u015b\u0107 ludzi, zgin\u0119\u0142o to miasto z 20 tysi\u0105cami ludzi. [Szacuje si\u0119, \u017ce zgin\u0119\u0142o ok. 21 tys. \u017byd\u00f3w kieleckich.] Nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o tym, jak\u0105 \u015bmierci\u0105 rodzice zgin\u0119li, nie dopytywali\u015bmy si\u0119 o piece, o krematoria, to wszystko p\u00f3\u017aniej wychodzi\u0142o na jaw, p\u00f3\u017aniej, du\u017co p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Dopiero teraz, niedawno, dowiedzia\u0142em si\u0119 od swojego szwagra telefonicznie, z Izraela, od Majtka [Chaskiel Majtek m\u0105\u017c Ziuki], \u017ce m\u0105\u017c Rozy, ten Obarza\u0144ski, te\u017c zgin\u0105\u0142 w Kielcach w jaki\u015b straszny spos\u00f3b. Podobno go przywi\u0105zano do samochodu i wleczono przez Kielce. R\u00f3zia zgin\u0119\u0142a w kamienio\u0142omach pod Wi\u015bni\u00f3wk\u0105, kilka kilometr\u00f3w pod Kielcami. Zosta\u0142a zabita w Kielcach razem ze swoimi dzie\u0107mi: Bobek i Giga. Szczeg\u00f3\u0142\u00f3w nie znam. [Wg. \u017bydzi w Kielcach, Emes, 1996: Rozalia Obarza\u0144ska zosta\u0142a zastrzelona w kamienio\u0142omach na Wi\u015bni\u00f3wce w 1941 a jej dzieci Szymon i Giga zosta\u0142y zamordowane w getcie kieleckim.] A m\u00f3j brat najstarszy, Zygmunt, kt\u00f3rego przywieziono z Pary\u017ca do O\u015bwi\u0119cimia, tak podupad\u0142, \u017ce sta\u0142 si\u0119 muzu\u0142manem. Ale on nie tam zgin\u0105\u0142, jego przewie\u017ali potem do innego obozu, by\u0107 mo\u017ce w ramach porz\u0105dkowania ludzi, kt\u00f3rzy pochodzili z Europy Zachodniej. No i ja nigdy nie dowiedzia\u0142em si\u0119 i nie dowiadywa\u0142em si\u0119, jak rodzice zgin\u0119li, jak siostry zgin\u0119\u0142y. Prze\u017cy\u0142 brat mojej \u017cony i m\u00f3j przyjaciel. Filipowski czyli Baum Marian, Edzio. On si\u0119 urodzi\u0142 w 1912. Zmar\u0142 maj\u0105c lat 65 mniej wi\u0119cej. Mia\u0142by dzisiaj te\u017c [jak p.Gringras] 94 lata. On do 1941 by\u0142 we Lwowie, a potem, po wybuchu wojny radziecko-niemieckiej, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na tereny Polski, tu si\u0119 ukrywa\u0142 i zarazem uczy\u0142, tak zwane tajne nauczanie [prowadzi\u0142], je\u017adzi\u0142 po wsiach [i uczy\u0142 polskie dzieci]. Filipowski [po wojnie] o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Lid\u0105. To by\u0142a Polka.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Od pocz\u0105tku 1947 roku do ko\u0144ca 1948 pracowa\u0142em jako szef misji zakup\u00f3w inwestycyjnych w Czechos\u0142owacji. Stworzy\u0142em tak\u0105 male\u0144k\u0105 organizacj\u0119, tam pracowa\u0142o kilkana\u015bcie os\u00f3b, i my\u015bmy realizowali zakupy samochod\u00f3w, traktor\u00f3w, turbin parowych, obrabiarek itd. Umowa polsko-czeska opiewa\u0142a na jakie\u015b p\u00f3\u0142tora do dw\u00f3ch miliard\u00f3w koron \u00f3wczesnych. I to wymaga\u0142o ode mnie cz\u0119sto kontaktu z najwy\u017cszymi czynnikami [w\u0142adzami] czeskimi, poniewa\u017c te sprawy by\u0142y wtedy bardzo limitowane w Czechos\u0142owacji, oni ch\u0119tniej sprzedawali na zach\u00f3d ni\u017c do Polski.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Po powrocie z Czechos\u0142owacji z ko\u0144cem 1948 roku dosta\u0142em s\u0142u\u017cbowe mieszkanie na Ochocie, blisko placu Narutowicza. Dom by\u0142 czteropi\u0119trowy, dosta\u0142em mieszkanie trzypokojowe, 90 metr\u00f3w. Tam nie by\u0142o parkietu, tylko by\u0142a pod\u0142oga ubita, takie klepisko my\u015bmy m\u00f3wili. (Nigdy nie zrobi\u0142em tego parkietu).<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>W 1948 roku pracowa\u0142em w PKPG [Pa\u0144stwowa Komisja Planowania Gospodarczego], najpot\u0119\u017cniejsza instytucja w Polsce], w 1949 by\u0142em dyrektorem Centralnego Zarz\u0105du Energetyki, a potem przeszed\u0142em do pracy w przemy\u015ble maszynowym. Ja du\u017co czasu z dzie\u0107mi nie sp\u0119dza\u0142em [Ania urodzi\u0142a si\u0119 w 1948 a Roman w 1951]. Tyle, ile czas pozwala\u0142. Ja bardzo cz\u0119sto wyje\u017cd\u017ca\u0142em w teren.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ja nigdy nie rozwa\u017ca\u0142em mo\u017cliwo\u015bci wyjazdu. Ja mia\u0142em swoje okre\u015blone pogl\u0105dy, twarde bardzo komunistyczne przekonania. Mnie si\u0119 marzy\u0142a jeszcze przed wojn\u0105 Polska taka, w kt\u00f3rej si\u0119 b\u0119dzie dobrze, sprawiedliwie \u017cy\u0107. Gdzie \u017bydzi nie b\u0119d\u0105 dyskryminowani, nie b\u0119dzie \u017cadnego antysemityzmu. To by\u0142o takie moje marzenie, prawdopodobnie wyssane z ksi\u0105\u017cek \u017beromskiego [Stefan \u017beromski, 1864-1925, prozaik, dramatopisarz, publicysta, autor powie\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych dotykaj\u0105cych problem\u00f3w spo\u0142ecznych i politycznych], kt\u00f3ry by\u0142 moim idolem w owym czasie. Tak przypuszczam. A moi bracia nie byli ani komunistami, ani syjonistami. I oni wyjechali.<\/p>\n<p>Jak oni [Artur z dzie\u0107mi] z ZSRR wr\u00f3cili do Polski, rodzina si\u0119 zestroi\u0142a na nowo. I ta rodzina potem wyemigrowa\u0142a w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych do Izraela, w 1951 czy 1952. Nie, nie by\u0142o \u017cadnych k\u0142opot\u00f3w z wyjazdem wtedy. Jak kto\u015b uzyska\u0142 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, nie by\u0142o trudno [wyjecha\u0107]. Potem wyjecha\u0142 Maurycy ze swoj\u0105 rodzin\u0105, z \u017con\u0105 Lol\u0105 [Liba] i z synkiem Henrykiem. A trzeci, Leopold, wyjecha\u0142 do Szwecji, te\u017c z \u017con\u0105 i z dwiema c\u00f3rkami, z kt\u00f3rych jedna, Inka, wyemigrowa\u0142a ze Szwecji do Izraela i tam mieszka do dzisiaj. Chyba \u017cyje. Nie jestem pewny, czy oni by wyjechali wszyscy, gdyby nie pogrom kielecki.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>W Izraelu Artur za\u0142o\u017cy\u0142 sobie solidny zak\u0142ad fotograficzny i pracowa\u0142 jako fotograf, pomaga\u0142 mu drugi brat Maurycy, i jego \u017cona [Anka], bo ona te\u017c by\u0142a z zawodu fotografem. Artur by\u0142 tu w Polsce przed \u015bmierci\u0105, jak mia\u0142 lat 84 [po\u0142owa lat 80.]. On zdoby\u0142 wtedy we Wroc\u0142awiu taki zestaw zdj\u0119\u0107, kt\u00f3re cz\u0119sto robili \u017co\u0142nierze niemieccy [w czasie II wojny \u015bwiatowej]: zdj\u0119cia \u017byd\u00f3w, ch\u0142op\u00f3w polskich. Artur pozbiera\u0142 te zdj\u0119cia i chyba przekaza\u0142 w Jerozolimie do muzeum. On umar\u0142 jakie\u015b 12 lat temu. \u017byje jego syn Rysio w Izraelu, ma oko\u0142o 70 lat.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>W Szwecji by\u0142 Leopold. Pracowa\u0142 w pa\u0144stwowej fabryce materia\u0142\u00f3w fotograficznych, w laboratorium. Leopold mia\u0142 swoj\u0105 rodzin\u0119. Maryla, \u017cona, zmar\u0142a maj\u0105c 90 lat, mia\u0142 dwie c\u00f3rki, o kt\u00f3rych wspomina\u0142em. Ania i Roman [dzieci pana Gringrasa] byli u niego przez miesi\u0105c w 1963. Nie mieli k\u0142opot\u00f3w z paszportem, wyjechali sami, bez rodzic\u00f3w. Nie wyjecha\u0142a przecie\u017c ca\u0142a rodzina tylko wyjecha\u0142 dwunastoletni i pi\u0119tnastolatka. Jeden z moich koleg\u00f3w jecha\u0142 wtedy do Niemiec i holowa\u0142 ich do Gda\u0144ska czy gdzie\u015b, w ka\u017cdym razie sami przejechali promem do Szwecji, i sp\u0119dzili pi\u0119kny miesi\u0105c.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Mia\u0142em bardzo rzadki kontakt z rodzin\u0105 w Izraelu. To by\u0142o spowodowane sytuacj\u0105 polityczn\u0105. By\u0142a przecie\u017c wtedy pe\u0142na izolacja. Od 1956 nie by\u0142o stosunk\u00f3w dyplomatycznych, tak\u017ce kontakt by\u0142 nie dozwolony w og\u00f3le. [Kontakty z rodzin\u0105 w Izraelu nie by\u0142y ca\u0142kowicie zakazane, by\u0142y jednak \u017ale widziane przez w\u0142adze.] Chyba mia\u0142em przykro\u015bci, k\u0142opoty w pracy, w 1957 ju\u017c. K\u0142opoty polega\u0142y na tym, \u017ce wezwano mnie do pewnej instytucji [KC: Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej], by\u0142em wtedy v-ce ministrem handlu, i powiedziano, \u017ce nie powinienem pracowa\u0107 w [tym] ministerstwie, \u017ce trzeba si\u0119 przenie\u015b\u0107 do innej pracy, bli\u017cej przemys\u0142u, i chyba wtedy przeszed\u0142em do jakiego\u015b innego ministerstwa. A w 1968 ju\u017c nie pracowa\u0142em w ministerstwie, bo w 1967 je opu\u015bci\u0142em. Przesta\u0142em by\u0107 dyrektorem departamentu. To by\u0142a degradacja zawodowa. W 1968 ja mia\u0142em swoje pi\u0119\u0107dziesi\u0105t par\u0119 lat. Poszed\u0142em na emerytur\u0119, maj\u0105c lat 64 [1975]. Pracowa\u0142em jeszcze potem na p\u00f3\u0142 etatu. [Mimo wszystko] nic mnie wtedy nie ci\u0105gn\u0119\u0142o za granic\u0119, zdawa\u0142em sobie spraw\u0119, \u017ce w tym wieku, nie mam co robi\u0107 za granic\u0105 z moimi umiej\u0119tno\u015bciami. Ja nie powiem, \u017cebym czu\u0142 to jako kl\u0119sk\u0119 \u017cyciow\u0105, poniewa\u017c wtedy jeszcze ci\u0105gle wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jest \u015bwiate\u0142ko w tunelu. Mnie to \u015bmieszy, kiedy m\u00f3wi\u0105 o komunizmie w Rosji i w Polsce. To by\u0142a [zaledwie] pr\u00f3ba przej\u015bcia do systemu socjalistycznego, ale same cele by\u0142y pi\u0119kne.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>To by\u0142 najweselszy barak w obozie socjalistycznym, jak wiadomo. I to by\u0142 barak, w kt\u00f3rym bardzo pi\u0119knie funkcjonowa\u0142y teatry na przyk\u0142ad, lepiej ni\u017c dzisiaj, i w kt\u00f3rym pisano mn\u00f3stwo sztuk bardzo dobrych, w kt\u00f3rym napisano multum piosenek, kt\u00f3re s\u0105 grane dzisiaj. A ci wielcy mistrzowie kina? Gdzie nakr\u0119ci\u0142 swoje filmy Wajda? [Andrzej Wajda, ur. 1926, re\u017cyser filmowy i teatralny, jeden z tw\u00f3rc\u00f3w tzw. szko\u0142y polskiej: \u201ePokolenie\u201d, \u201eKana\u0142\u201d, \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d. Laureat Oscara za ca\u0142okszta\u0142t tw\u00f3rczo\u015bci.] Gdzie on je nakr\u0119ci\u0142? w Turcji? W Polsce nakr\u0119ci\u0142! \u017be on chce teraz nakr\u0119ci\u0107 Katy\u0144, bo ojciec zgin\u0105\u0142 jego w Katyniu, ja mu to pochwalam. Czy ja uwa\u017cam, \u017ce Katy\u0144 to by\u0142a \u0142adna rzecz? To by\u0142a straszliwa rzecz. Ale, jak ja s\u0142ucham kaset [pan Gringras jest niewidomy] o rewolucji francuskiej&#8230;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>W tym mieszkaniu, w kt\u00f3rym my teraz jeste\u015bmy mieszkali\u015bmy [z \u017con\u0105] od 1979, a przedtem przez 30 lat mieszka\u0142em na ulicy Mochnackiego. Zdaje si\u0119, \u017ce numer 4. Na trzecim pi\u0119trze, sk\u0105d trzeba by\u0142o w d\u00f3\u0142 znosi\u0107 w\u00f3zek z dzieckiem, a potem trzeba by\u0142o schodzi\u0107 z dzieckiem, i trzeba by\u0142o znosi\u0107 samochodzik drewniany, du\u017cy dosy\u0107, na kt\u00f3rym w\u0142a\u015bnie m\u00f3j synek Roman wtedy je\u017adzi\u0142. Wi\u0119c Fela to na og\u00f3\u0142 praktykowa\u0142a, bo ja pracowa\u0142em, nie by\u0142em obecny w domu, wi\u0119c ona schodzi\u0142a z tymi meblami na d\u00f3\u0142. \u017bona nie pracowa\u0142a po wojnie. Ona pracowa\u0142a przedtem, w Zwi\u0105zku Radzieckim. Po wojnie zajmowa\u0142a si\u0119 dzieckiem, i mieszkaniem, i jedzeniem, i tak dalej. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce mog\u0142a nie pracowa\u0107, nigdy nie proponowa\u0142em jej, \u017ceby szuka\u0142a pracy. \u017bona by\u0142a teatromanka i w tym czasie, kiedy mia\u0142em jeszcze oczy, to\u015bmy chodzili przynajmniej raz w miesi\u0105cu do teatru. By\u0142em w Teatrze \u017bydowskim raz czy dwa, ale rzadko. Na og\u00f3\u0142 chodzi\u0142em do Teatru Polskiego, do Teatru Wsp\u00f3\u0142czesnego. Ch\u0119tnie p\u0142ywa\u0142em, nie umiem dobrze p\u0142ywa\u0107, ale p\u0142ywa\u0142em sobie zwyczajnie, \u017cabk\u0105; lubi\u0119 z rozbiegu skaka\u0107 do wody \u2013 to najch\u0119tniej. Na basen chodzi\u0142em z \u017con\u0105 najcz\u0119\u015bciej.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ze \u015bwiatem \u017cydowskim nie mia\u0142em kontaktu, poza oczywi\u015bcie osobistymi kontaktami i poza kupowaniem macy, ale to by\u0142 okres grubo p\u00f3\u017aniejszy, to ju\u017c mia\u0142em wtedy 60, 70 lat. Nigdy nie chodzi\u0142em do synagogi. Po wojnie czyta\u0142em Mendele Mojcher Sforim i jeszcze par\u0119 rzeczy czyta\u0142em, ale du\u017co p\u00f3\u017aniej: poezje \u017cydowskie.<\/p>\n<h2><\/h2>\n<p>Artur odwiedzi\u0142 Polsk\u0119, jak mia\u0142 ju\u017c osiemdziesi\u0105t dwa, trzy lata, by\u0142 u mnie miesi\u0105c. \u017byje jeden syn Artura, Ryszard, bo dziewczyna, kt\u00f3ra by\u0142a biologiem, zmar\u0142a w wieku 50 lat. Nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c. W Izraelu zmar\u0142a na raka, Lilka si\u0119 nazywa\u0142a. Ten syn Artura ma lat 70 i pozostaje w pewnym kontakcie z Jakubem [wnuk pana Gringrasa]. Czasem pisz\u0105 do siebie, emailuj\u0105, jak to si\u0119 m\u00f3wi obecnie. Ten w\u0142a\u015bnie syn Artura ma ju\u017c trzech syn\u00f3w, przystojnych ch\u0142opc\u00f3w zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 do czterdziestki prawdopodobnie. W Izraelu zosta\u0142 tylko wnuk Maurycego, bo syn jego, Heniek, zmar\u0142 jako\u015b wcze\u015bnie \u2013 nie mia\u0142 wi\u0119cej ni\u017c 50 lat, mo\u017ce 45, jak umar\u0142. Maurycy zmar\u0142 w latach osiemdziesi\u0105tych chyba, on zmar\u0142 wcze\u015bniej ni\u017c najstarszy. Ziuka zmar\u0142a w Izraelu jakie\u015b 5 lat temu, a Artur 8 mo\u017ce 10 miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej zmar\u0142 na serce. O jego \u017conie nic nie wiem.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Jedyny cz\u0142owiek ze strony matki, z kt\u00f3rym si\u0119 spotyka\u0142em [po wojnie] to ten, co mieszka\u0142 z dziadkiem ze strony ojca [ojcem ojca] w tym pokoju, gdzie m\u00f3j dziadek si\u0119 zatru\u0142 i umar\u0142. Czarny, Kazimierz a mo\u017ce Heniek. On sp\u0119dzi\u0142 sporo czasu w r\u00f3\u017cnych obozach koncentracyjnych, ale po wojnie odnalaz\u0142 si\u0119, odwiedza\u0142 mnie od czasu do czasu. Czarny mia\u0142 sklep w \u015awidnicy z artyku\u0142ami technicznymi. On mia\u0142 trzech syn\u00f3w. Zmar\u0142. Ta \u017cona te\u017c. Z nimi si\u0119 nie kontaktowa\u0142em, z tymi synami.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Pytanie o moje dzisiejsze \u017cycie zadaj\u0105 mi cz\u0119sto moi wnukowie. To jest pytanie metafizyczne. To, co si\u0119 dzieje ze mn\u0105 zwi\u0105zane jest z moim cia\u0142em. A ono si\u0119 nieustaj\u0105co zniekszta\u0142ca. Nie wiem, czy to natura ka\u017cdego starego cz\u0142owieka, \u017ce staje si\u0119 przesadnie wra\u017cliwym na swoje dolegliwo\u015bci. Czasami si\u0119 zdarza, \u017ce w og\u00f3le na to nie zwracam uwagi. Ale najcz\u0119\u015bciej du\u017co my\u015bli zwi\u0105zanych jest z cia\u0142em, z moim zdrowiem: czy wzi\u0105\u0142em w\u0142a\u015bciwe lekarstwo, trzeba popi\u0107, czy dzwoni\u0107 do lekarza?, 9 godzina \u2013 trzeba wzi\u0105\u0107&#8230;, itd. Cz\u0142owiek jest zaj\u0119ty sob\u0105, ale to nie jest mi\u0142e zaj\u0119cie. Od dw\u00f3ch lat tak \u017ale widz\u0119, \u017ce ju\u017c nie mog\u0119 czyta\u0107. Korzystam z kaset z biblioteki dla niewidz\u0105cych. I te kasety pozwalaj\u0105 mi oderwa\u0107 si\u0119 od mojego cia\u0142a, i wr\u00f3ci\u0107 do \u015bwiata, w kt\u00f3rym kiedy\u015b \u017cy\u0142em. Mam teraz na tapecie \u201eBo\u017ce Igrzysko\u201d Normana Davisa [ksi\u0105\u017cka o najnowszej historii Polski], kt\u00f3re mi si\u0119 nie podoba i Wyznania \u015bw. Augustyna, kt\u00f3ry ciekawie m\u00f3wi o czasie. Jest taki pi\u0119kny wierszyk cummingsa o czasie. [Pan Gringras recytuje.]<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>gdy kwitnie \u017conkil (ten, co wie,<\/p>\n<p>\u017ce \u017cyjesz, aby stawa\u0107 si\u0119)<\/p>\n<p>zapomnij lecz, pami\u0119taj \u017ce<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>gdy kwitn\u0105 bzy, co g\u0142osz\u0105, i\u017c<\/p>\n<p>budzisz si\u0119 po to, aby \u015bni\u0107,<\/p>\n<p>pami\u0119taj co (zapomnij nic)<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>gdy kwitnie r\u00f3\u017ca (rajski ptak<\/p>\n<p>p\u0142on\u0105cy w naszych szarych snach)<\/p>\n<p>zapomnij czy, pami\u0119taj tak<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>gdy tak rozkwita ka\u017cdy cud,<\/p>\n<p>\u017ce my\u015bl nie mo\u017ce z\u0142apa\u0107 tchu,<\/p>\n<p>pami\u0119taj gdzie (zapomnij tu)<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>i (gdy nam czas objawi, \u017ce<\/p>\n<p>od czasu nas uwolni\u0107 chce)<\/p>\n<p>zapomnij mnie, pami\u0119taj mnie<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Julian Gringras Warsaw Poland Interviewer: Anka Grupi\u0144ska Date of interview: June \u2013 July 2005 Editing: Anka Grupi\u0144ska, October 2012 &nbsp; Pan Julian Gringras mieszka w warszawskim blokowisku. Mi\u0119dzy tysi\u0105cami ludzi, w ma\u0142ym mieszkanku, sam. Ma 94 lata. Od kilku lat nie widzi. Nie mo\u017ce ju\u017c czyta\u0107 ksi\u0105\u017cek, patrze\u0107 na obrazy. S\u0142ucha kaset. Ulissesa nagranego przez &#8230; <a title=\"Julian Gringras\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wywiady\/julian-gringras\/\" aria-label=\"Dowiedz si\u0119 wi\u0119cej o Julian Gringras\">Read more<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":17201,"menu_order":0,"template":"","format":"standard","meta":{"_coblocks_attr":"","_coblocks_dimensions":"","_coblocks_responsive_height":"","_coblocks_accordion_ie_support":"","_uag_custom_page_level_css":"","generate_page_header":"","footnotes":""},"categories":[160],"tags":[],"class_list":["post-14797","interviews","type-interviews","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-polska","infinite-scroll-item"],"acf":[],"uagb_featured_image_src":{"full":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image.jpg",400,222,false],"thumbnail":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image-300x167.jpg",300,167,true],"medium_large":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image.jpg",400,222,false],"large":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image.jpg",400,222,false],"1536x1536":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image.jpg",400,222,false],"2048x2048":["https:\/\/trans-history.centropa.org\/wp-content\/uploads\/2019\/11\/pljgr001_features-image.jpg",400,222,false]},"uagb_author_info":{"display_name":"Maximilian von Schoeler","author_link":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/author\/mvschoeler\/"},"uagb_comment_info":0,"uagb_excerpt":"Julian Gringras Warsaw Poland Interviewer: Anka Grupi\u0144ska Date of interview: June \u2013 July 2005 Editing: Anka Grupi\u0144ska, October 2012 &nbsp; Pan Julian Gringras mieszka w warszawskim blokowisku. Mi\u0119dzy tysi\u0105cami ludzi, w ma\u0142ym mieszkanku, sam. Ma 94 lata. Od kilku lat nie widzi. Nie mo\u017ce ju\u017c czyta\u0107 ksi\u0105\u017cek, patrze\u0107 na obrazy. S\u0142ucha kaset. Ulissesa nagranego przez&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/interviews\/14797","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/interviews"}],"about":[{"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/interviews"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/interviews\/14797\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17860,"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/interviews\/14797\/revisions\/17860"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17201"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14797"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14797"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/trans-history.centropa.org\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14797"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}